1865–1914 · Франция
Альберик Маньяр — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген француз композиторы, «Фигаро» газетінің бас редакторының ұлы, Теодор Дюбуа, Жюль Массне және Венсан д'Эндидің шәкірті. Ол төрт симфония мен бірнеше опера жазды, сондай-ақ скрипкаға, виолончельге және ансамбльдерге арналған камералық музыка да жазды. Ол 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, үйіне басып кірген неміс солдаттарынан қорғанып қаза тапты.
Люсьен Дени Габриель Альберик Маньяр 1865 жылы 9 маусымда Парижде, XVIII округте дүниеге келді. Оның әкесі Франсис Маньяр «Фигаро» газетінің бас редакторы әрі көп сатылатын кітаптардың авторы болды; шешесі Эмили Бодюэр Альберик төрт жаста кезінде қайтыс болды, ал әкесі Olympe Broye-ге қайта үйленді. Отбасының байлығы ұлына қаражат қамымен айналыспай, молшылықта өмір сүруге мүмкіндік беретін.
Бірақ Альберикке оны «Фигароның ұлы» деп атағаны ұнамады: ол музыкалық мансабын әкесінің байланысынсыз, тек өз талантына сүйеніп, өз бетінше құруды шешті. Консерваторияға түспес бұрын ол әскери қызмет атқарып, заң мамандығы бойынша білім алды.
Маньяр консерваторияға 1886 жылы түсті — бұған Байройтта естіген Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсының әсері де тиген еді. 1888 жылға дейін ол Теодор Дюбуадан гармония, Жюль Масснеден композиция сабағын алды, ал 1888 жылдан 1892 жылға дейін — жалпы алғанда төрт жыл бойы — Венсан д'Эндиден фуга мен оркестрлеу сабағын алды. Д'Энди жетекшілігімен оның алғашқы екі симфониясы жазылды, олардың біріншісін композитор ұстазына арнады.
Саяси және діни көзқарастары әртүрлі болғанымен — Маньяр дрейфусшыл, яғни Дрейфусты жақтаушы болатын — ұстаз бен шәкірт бір-бірін өмір бойы құрметтеп өтті.
Франсис Маньяр ұлының өз бетінше жетістікке жетуге деген ниетіне нұқсан келтірмеуге тырыса отырып, оны өзінше қолдады — мысалы, ол туралы «Фигаро» газетінде жазып отырды. Әкесі 1894 жылы қайтыс болғанда, Альберик қатты қайғырды: әкесіне деген ризашылық сезімі оған деген ренішпен астасып жатты.
Ол әкесінің есіне орай оркестрге арналған «Chant funèbre» (9-опус, 1895) шығармасын жазды — бұл оның аса толғандыратын туындыларының бірі.
Шығармашылықтан бөлек, Маньяр кейде «Фигаро» газетіне музыкалық шолулар жазып тұрды.
1896 жылы 15 ақпанда Маньяр Парижде Жюли Кретонға үйленді; оның бес жасар ұлы Рене бар еді, кейін отбасында Ева және Ондина есімді екі қыз дүниеге келді. Сол жылы композитор ұстазы Венсан д'Энди де жуырда ғана негізін қалаушылардың бірі болған «Схола канторум» оқу орнында контрапункттен сабақ бере бастады.
Сол жылы Маньяр кейін өзінің ең танымал шығармасына айналған си-бемоль минорлы үшінші симфониясын аяқтап, әйеліне «Hymne à Vénus» шығармасын арнады.
Композитор ретінде Маньярға ең алдымен өз заманының француз авторлары, әсіресе Сезар Франк әсер етті: екеуін де циклдік форма — бір бөлімнің тақырыбы басқа бөлімде қайта оралып, дамитын тәсіл — біріктіреді. Сонымен қатар симфонияларының кейбір беттерінде неміс музыкасына тән сарын да байқалады. Маньярдың өзі күш-жігерінің көбін операға жұмсаса да, бүгінде оны көбіне төрт симфониясының авторы ретінде есте сақтайды.
Оның операларынан «Guercœur» мен «Bérénice» сақталды — бұл трагедиялар тиісінше 1901 және 1909 жылдары аяқталған («Bérénice» алғаш рет 1911 жылы қойылды); ал одан бұрынғы бір актілі «Иоланда» операсы 1892 жылы-ақ аяқталған болатын. Операларында Маньяр, Рихард Вагнер сияқты, лейтмотив тәсілін қолданды.
Маньярдың камералық шығармалары арасында ре минорлы, фортепиано мен духовой аспаптарға арналған 8-опус квинтеті, 1904 жылғы ми минорлы 16-опус ішекті квартеті, 1905 жылғы фа минорлы 18-опус фортепианолы триосы, 1903 жылғы 13-опус скрипка сонатасы және 1912 жылғы ля мажорлы 20-опус виолончель сонатасы бар.
Маньяр салмақты, мінезі тұйық, өзінің жақын дос-жарандарынан басқа ешкімнің мақтауынан күдіктенетін адам болды; сондықтан да ол өз заманының француз композиторлары арасында көпшілікке ең аз таныс болып қалды.
Маньярдың көзқарасы музыкамен шектелмеді: ол дрейфусшыл болды, капитан Дрейфусты қолдап «Hymne à la justice» шығармасын жазды және содан кейін әскери қызметтен кетті. Ол өзінің соңғы, төртінші симфониясын феминистік ұйымға арнады.
Маньярдың үйін жауға бермей, оны қорғап қаза табуы оны отандастарының көзінде ұлттық қаһарманға айналдырды. 1914 жылы 3 қыркүйек күні, Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы апталарында, неміс солдаттары Маньярдың Барондағы (Oise) «Manoir de Fontaines» поместьесіне басып кірді. Бұдан аз бұрын композитор әйелі мен екі қызын қауіпсіз жерге жіберіп, өзі үйді күзетіп қалған еді. Атыс-шабыс болды, содан кейін солдаттар үйге от қойды; Маньяр қаза тапты, үймен бірге оның жарияланбаған қолжазбаларының көбі де өртеніп кетті.
Өрт оның ерте кезеңдегі «Иоланда» операсының барлық данасын және «Guercœur» партитурасының едәуір бөлігін жойды — фортепианолық нұсқасы сол кезде баспадан шыққан болатын. Осы нұсқа мен 1908 жылғы үшінші актінің концерттік орындалуы туралы естелігі негізінде Маньярдың досы Ги Ропарц жоғалған оркестровканы қалпына келтірді; «Guercœur» ақыры 1931 жылы Париж операсында қойылды.
Маньярды Париждегі Пасси зиратына жерледі. Сенат оның сүйегін Пантеонға қайта жерлеуді ұсынды, бірақ отбасы бұл кешіккен құрметтен бас тартты. Кейінірек оның хат-хабарларын композитордың немересі Клер Влах жариялады. 1915 жылы оның есіне орай «1914, une défense héroïque» атты мақалалар жинағы шықты, одан түскен қаражат соғыста жараланғандарға жіберілді.
Маньярдың мұрасы — ең алдымен төрт симфония мен «Иоланда», «Guercœur» және «Bérénice» опералары; операларында ол Рихард Вагнер сияқты лейтмотив тәсілін қолданды. Бұлардан бөлек оркестрге арналған бірнеше қысқа шығармасы бар — «Suite dans le style ancien» (2-опус), «Chant funèbre» (9-опус), увертюра (10-опус), «Hymne à la justice» (14-опус) және «Hymne à Vénus» (17-опус). Оның опус нөмірлі шығармалары көп емес, дегенмен ол бір мезгілде симфония, опера және камералық музыка жанрларында жұмыс істеді; оның опус нөмірсіз екі шығармасы да бар — «En Dieu mon espérance et mon épée pour ma défense» және «À Henriette». Оған ең жақын тұрған композитор — Сезар Франк: осыдан циклдік форманы — бір бөлімнің тақырыбы басқа бөлімде қайта оралып, дамитын тәсілді — ұнатуы келіп шығады, бұл ірі шығармаларына тұтастық береді. Маньярдың өзі күш-жігерін көбіне операға жұмсаса да, бүгінде оны көбірек симфонист ретінде орындайды. «Bérénice» операсы алғаш рет 1911 жылы қойылды. 13-опус скрипка сонатасын өз кезінде танымал орындаушылар жиі ойнаған.
Ірі партитуралардан бөлек, Маньяр камералық шығармалар да қалдырды: ішекті квартет, фортепиано мен флейта, гобой, кларнет, фаготқа арналған квинтет, фортепианолы трио, сондай-ақ скрипкаға және фортепианолы виолончельге арналған сонаталар. Ол дауыс пен фортепианоға арналған романстар да жазды — солардың арасында «Six Poèmes» (3-опус) циклы (оған «Nocturne», «Au poète», «À elle», «Ad fontem», «Invocation» және «Le Rhin allemand» романстары кірді) және баритон дауысына арналған «Quatre Poèmes» (15-опус).
Жалғыз фортепианоға арналған шығармалардан сайтта Маньярдың «Promenades» атты пьесасы бар, деңгейі — «Орта+». Оған ансамбль де, оркестр де қажет емес, сондықтан оның музыкасымен танысуды осы пьесадан бастаған қолайлы, содан кейін ірі камералық шығармаларына немесе симфониялары мен операларына көшуге болады.