1851–1938 · Польша
Александр Михаловский (1851–1938) — поляк пианисі әрі педагогы, XIX–XX ғасыр тоғысындағы поляк фортепиано мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Лейпциг пен Берлинде оқыды, Шопеннің шәкірті Кароль Микулимен және Ференц Листпен қарым-қатынаста болды. Варшавада көп жылдар бойы сабақ берді; шәкірттерінің арасында Ванда Ландовска, Владислав Шпильман, Владимир Софроницкий бар. Шопен шығармаларын орындаушы және олардың оқу басылымын құрастырушы ретінде танылды.
Александр Михаловский 1851 жылы 5 (17) мамырда Каменец-Подольскийде дүниеге келген. Фортепианода ойнауды алты жасынан бастаған. 1867 жылы, он алты жасында, Лейпциг консерваториясына түсті, онда фортепианодан Игнац Мошелес пен Теодор Кокциус, композициядан Карл Райнеке сабақ берген; оқуы 1869 жылға дейін жалғасқан.
Лейпцигте ол пианист ретінде де дебют жасап, Шопеннің концертін орындаған. Оқу жылдарының өзінде-ақ оның репертуары орасан зор болған: Бахтың «Ізашарланған клавир» жинағының барлық прелюдиялары мен фугалары (оларды кез келген тональдікке көшіре алатын), Бетховеннің барлық сонаталары және Шопен, Мошелес, Лист шығармаларының көптеген туындылары. Шопен музыкасы оның кейінгі бүкіл орындаушылық жұмысының орталығында қалып қойды.
Михаловскийдің әкесі Константин, ал анасы — қыз кезіндегі тегі Регульская болған Роза еді. Ол Лейпцигтегі дебютін Шопеннің ми минор концертін лейпцигтік Гевандхаус залында орындап өткізген.
Лейпцигтен кейін Михаловский шамамен бір жыл Берлинде пианист Карл Таузигте оқыды, содан соң түбегейлі Варшавада қоныстанды. Дәл осы жылдары ол Кароль Микулимен жақындасты — 1844—1848 жылдары Шопеннің шәкірті болған, кейін Львов консерваториясын басқарған тұлғамен; Микули оған Шопенді орындау дәстүрінің көп бөлігін жеткізді. Михаловскийді Шопен дәстүрімен тағы бір таныстық байланыстырды: оның лейпцигтік ұстазы Мошелес Шопеннің досы болған, ал Михаловский араласқан пианистердің арасында Шопеннің тағы бір шәкірті — оған бірнеше мазурка ойнап берген ханшайым Марцелина Чарторыйская да болған.
1878 жылы Михаловский Веймарда Ференц Листпен кездесті. Алдымен оны Лейпциг консерваториясындағы білімі үшін сақтықпен қарсы алды, бірақ ойынымен ол Листке қатты әсер етіп, стильге адалдығы мен түсіндірмесіндегі шығармашылық еркіндігі үшін мақтауға ие болды.
Михаловский Варшавада 1874 жылы сабақ бере бастаған, ал 1891 жылдан бастап Аполлинарий Контский басқарған Варшава музыка институтының концерттік пианистер сыныбының профессоры болған. Кейінірек ол Фридерик Шопен атындағы Варшава музыка қоғамының Жоғары музыка мектебіне ауысқан. Шәкірттерін алғашқы екі жыл контрапунктке негізделген Бахтың клавир туындыларына міндетті түрде отырғызған: полифониялық ойынға айрықша мән берген, сонымен қатар шәкірттерінде қиял мен виртуоздық жарқындықты дамытуды қолдап, сабақ үстінде жиі өз ойнау мәнерін көрсеткен.
Оның шәкірттерінің тізімі кең: одан фортепианода Владимир Софроницкий, Владислав Шпильман, Ванда Ландовска және Ежи Журавлев дәріс алды, ал жас Генрих Нейгауз одан небәрі бірнеше сабақ алып үлгерді. Ландовска үшін дәл Михаловскийден алған контрапункт сабақтары кейін оны Бах пен барокко музыкасына бет бұруға түрткі болды.
Михаловский камералық музыкант та болды: скрипкашы Станислав Барцевичпен дуэтте, сондай-ақ онымен және виолончельші Александр Вержбиловичпен бірге триода ойнады.
Михаловский ең алдымен Шопен шығармаларын орындаушы және көрнекті педагог ретінде танылды; оны XIX—XX ғасыр тоғысындағы поляк фортепиано мектебінің негізін қалаушылардың бірі деп есептейді. Дәл сол өзі композитордың қайтыс болған күні, 17 қазанда, Шопен музыкасынан жеке концерттер өткізу дәстүрінің бастауын салды.
Шопенді орындау мәнерінде ол кейде Мориц Розенталь рухындағы жеке өзгерістер мен транскрипцияларға барған. Оның Варшавадағы мұрагерлерінің бірі Збигнев Дживецкий еске алғандай, Михаловскийдің мәнері жылдам пассаждардың нақыштылығымен және айрықша талғампаздығымен, өткір шарықтау шектерін тегістеп, дерлік салондық жандылықпен ерекшеленген — бірақ бұл жұмсақтық әрдайым өлшем, ойын тазалығы және талғамның қатаң бақылауында қалған.
1883 жылдан бастап Михаловскийдің әйелі Стефания Владислава Кунегунда Заленская болды; отбасында бес бала дүниеге келді — Станислав, Павел, Владислав, Константин және Александра.
1912 жылдан бастап Михаловскийдің көзі тез нашарлай бастады, сондықтан ол көбіне сабақ беруге көңіл бөліп, концерттерде сирек шығатын болды. Әріптесі ханым Рущицувнаның талап етуімен ол дегенмен концерт сахнасына қайта оралды және кейінгі жылдары тағы да көптеген концерт берді. 1919 жылы ол өнер жолының елу жылдығын концерттер топтамасымен атап өтті, ал 1929 жылы бір концертте Шопеннің фортепиано мен оркестрге арналған екі концертін де орындады.
Михаловский өлеріне дейін дерлік ойнауын жалғастырды, Варшавадан басқа Польша, Германия, Австрия және Ресей бойынша концерттерге шығып тұрды. Ол сондай-ақ көп граммофон пластинкаларына жазылды — үш түрлі кезеңде: 1906 жылға таман, 1918 жылға таман және 1930 жылдары. Александр Михаловский Варшавада 1938 жылы 17 қазанда, 87 жасында қайтыс болды және осы қалада жерленді.
Михаловскийдің ертерек шәкірттерінің арасында Генрик Пахульский мен Пётр Машиньский болды, кейінгілерінің арасында — Станислав Урштейн, Эдварда Хойнацкая, Виктор Хапович, Юзеф Смидович, Миша Левицкий, Ядвига Сарнецкая және Болеслав Войтович. Болеслав Кон онымен қатар Константин Игумновта да оқыды, ал Ежи Лефельд оның жеке көмекшісі болып, ноталарын көшіріп жазып отырды. Михаловскийдің Варшавадағы тікелей мұрагері Юзеф Турчиньский болды; ол мен Збигнев Дживецкий оның шәкірттері болмаса да, оның мектебінің дәстүрін жетекші педагог ретінде жалғастырды.
Михаловскийдің кейбір шәкірттерінің тағдыры екі дүниежүзілік соғыспен үзілді. Одан сабақ алған Ежи Журавлев 1927 жылы Шопен атындағы Халықаралық пианистер конкурсын негіздеді. Ванда Ландовска нацистерден қашуға мәжбүр болды, ал оның музыкалық жинағын тәркіледі. Роза Эткин-Мошковская 1944 жылы немістердің Варшавадан шегінуі кезінде қаза тапты. Михаловскийден сабақ алғандардың қатарында Генрих Нейгауз та болды — оның шәкірттері арасында кейін Святослав Рихтер, Эмиль Гилельс, Яков Зак және Ричард Бакст болды.
Орындаушылық пен педагогикалық қызметінен басқа, Михаловский өзінің де композиторлық мұрасын қалдырды: көлемі көбіне шағын отыз бес фортепиано пьесасы, сондай-ақ Шопен шығармаларының оқу басылымын дайындады. Мемлекет оны Польшаны қайта жаңғырту орденімен екі рет марапаттады: 1923 жылы офицерлік крестпен және 1934 жылы командорлық крестпен.
Михаловский ең алдымен Шопен шығармаларын орындаушы және педагог ретінде танылды, өз музыкасының авторы ретінде емес. Ол фортепианоға арналған отыз бес пьеса жазды, көбіне қысқа көлемді, сонымен қатар Шопен шығармаларының оқу басылымын дайындады.
Оның Варшадағы мұрагерлерінің бірі Збигнев Дживецкий еске алғандай, Михаловскийдің Шопенді орындау мәнерінде жылдам пассаждар нақышты әрі талғампаз естілген, ал өткір шарықтау шектері дерлік салондық жандылыққа дейін тегістелген — сонда да бұл жұмсақтық ешқашан сентименталдылыққа ауысқан емес: оны өлшем сезімі, ойын тазалығы және жақсы талғам тежеп отырды. Мұндай стиль көптеген еліктеушілер тапты. Кейде Михаловский Шопенді түсіндіруде жеке өзгерістер мен өз транскрипцияларына барған — пианист Мориц Розенталь рухында.
Оқытуда Михаловский бәрін контрапунктке негіздеді: алғашқы екі жыл шәкірттер қалған репертуарға көшпес бұрын Бахтың клавир туындыларын міндетті түрде талдады, әрі соған қатар олардың қиялы мен виртуоздық жарқындығын дамытуды қолдады. Жастайынан өзі «Ізашарланған клавирдің» барлық прелюдиялары мен фугаларын (оларды кез келген тональдікке көшіре де алатын), Бетховеннің барлық сонаталарын және Шопен, Мошелес, Лист шығармаларының көп бөлігін ойнаған.
Сайтта оның Шопен пьесаларының фортепиано соло үшін екі басылымы қолжетімді: экспромт тақырыбындағы этюд, соч. 29, және «Минуттық вальс» — екеуі де «Орта+» деңгейінде. Осы мұрамен танысуды дәл осы екі пьесадан бастаған дұрыс: олар түрі бойынша шағын, бірақ аспапты сенімді меңгеруді талап етеді.
Михаловский үш түрлі кезеңде — 1906 жылға таман, 1918 жылға таман және 1930 жылдары — көп граммофон пластинкасына жазылды. Шопеннің қайтыс болған күні, 17 қазанда, жеке концерттер өткізу дәстүрін дәл сол бастады.
Шопеннен жеке концерттерден басқа, Михаловский камералық музыканы да жиі ойнады: скрипкашы Станислав Барцевичпен дуэтте шықты, ал онымен және виолончельші Александр Вержбиловичпен бірге фортепиано трио құрды.
Оның педагогикалық мектебімен Шопен атындағы Халықаралық пианистер конкурсы да байланысты: оны 1927 жылы Михаловскийдің шәкірттерінің бірі Ежи Журавлев негіздеді.