1846–1924 · Ресей · Романтизм
Александр Архангельский (1846–1924 жж.) — Петербургта өз хорын көп жылдар бойы басқарған орыс регенті әрі композиторы. Ол шіркеу оқуына арналған діни музыка жазды және шіркеу хорларындағы бала дауыстарын әйел дауыстарымен алмастыруды ұсынды. Оның қаламынан жүздеген діни хор шығармалары мен халық әндерінің өңдеулері шыққан.
Александр Архангельский 1846 жылы 23 қазанда Пенза губерниясының Наровчат уезіндегі Ескі Тезиково селосында дүниеге келді. Ол бала кезінде, 1850 жылдары, Наровчаттағы Покров соборының хорында ән салды. 1870 жылы дәл осы соборда, өзі сияқты Наровчат уезінің тумасы, болашақ жазушы А. И. Куприн шоқындырылды; собор ғимараты бүгінге дейін сақталып, мәдени мұра нысаны мәртебесіне ие болды.
Архангельский одан әрі білімін Краснослобод діни училищесінде, содан кейін Пенза діни семинариясында алды. Ол балалық шағынан архиерей хорында ән салды, ал 1862 жылдан бастап оны өзі басқарды — әлі оқушы болып жүрген кезінде-ақ хор басқару тәжірибесіне қол жеткізді, бұл кезде әлі оның мамандығы болмаса да. Кейінірек ол семинарияда өзі ән пәнінен сабақ берді. Осылайша оның бүкіл өмір бойы жүрген жолы қалыптасты: қатардағы жырлаушыдан бастап басқаларды ән салуға үйрететін регентке дейін.
Семинариядан кейін Архангельский Пензада регент болып қызмет етті, содан соң Петербургке көшті. 1872 жылы ол Петербург әнші капелласына регент атағына емтихан тапсырып қабылданды, ал 1873 жылдан бастап астанадағы бірнеше шіркеу хорын, соның ішінде 1889 жылдан 1898 жылға дейін граф Шереметев хорын, басқарды. Осы жұмыспен қатар ол Александр лицейінде ән пәнінен сабақ берді.
1880 жылы Архангельский Петербургте өзінің аралас хорын құрды. Оның репертуарында орыс хор классикасы, халық әуендерінің өңдеулері және өз заманының авторларының шығармалары болды — ұжым жоғары орындаушылық деңгейімен танылды. Дәл осы жерде дирижёр сол кездегі шіркеу практикасына тән емес жаңалық енгізді: ер балалардың дауыстарының орнына әйел дауыстары шықты. 1883 жылдан бастап хор тек Ресейде ғана емес, шетелде де өнер көрсетіп, орыс және батыс діни музыкасын, зайырлы шығармаларды және халық әндерінің өңдеулерін орындады. Бұл жұмыс қоғамда орыс әніне деген үлкен қызығушылық тудырды, ал Архангельскийдің өзі хор үшін оның көптеген үлгілерін өңдеді.
Архангельский шіркеу распевтерінің қарапайым өңдеулерінен бастады, олар толық жылдық құдайжайлы ән циклін құрады, ал кейінірек стилін күрделендірді: петербург шіркеу музыкасы дәстүрін батыс еуропалық полифонияға жақын күрделі шығармалармен байытты. Жазғандарының арасында — екі авторлық литургия, бүкіл түнгі бдение және шамамен сексен шағын шығарма, соның ішінде он бір «Херувим әні» мен «Милость мира» атты он гимн, сондай-ақ құдайжайлыда «причастные стихи» орнына айтылатын он алты ән. Ерекше атап өтуге тұрарлығы — көңіл-күйі драмалы «Помышляю день страшный» діни концерті. Шіркеу музыкасынан бөлек, ол сүйемелдеусіз (a cappella) зайырлы хорлар мен орыс халық әндерінің өңдеулерін жазды. Барлығы композитордың қаламынан үш жүзден астам діни шығарма мен шіркеу распевтерінің өңдеуі шыққан — олардың көптеген литургия, түнгі бдение, панихида сияқты толық құдайжайлы циклдер түрінде басылған. Қатаң шіркеу дәстүрі мен еркінірек жазудың осындай қосындысы оның қолтаңбасының ерекше белгісіне айналды.
1902 жылы ол Петербургте шіркеу хорларының әншілеріне көмек қоғамын құрды, түрлі оқу орындарында хор ән пәнінен сабақ берді және хор шығармаларының жинақтарын шығарды. 1908 жылы Архангельский Мәскеуде өткен дирижёрлардың бірінші съезінде төрағалық етті. 1921 жылы қазан айында Петроградта оның музыкалық қызметінің елу жылдығы салтанатты түрде атап өтілді, оған Республиканың еңбек сіңірген артисі атағы берілді.
Архангельский өмірінің соңғы екі жылын Прагада өткізді, онда студент хорын басқарды. Ол 1924 жылы 16 қарашада Прагадағы Винограды ауданындағы үйде қайтыс болды; кейінірек осы үйге чех және орыс тілдерінде жазылған естелік тақтасы орнатылды. Оны алдымен Прагадағы Ольшан зиратының православ бөлігінде, Пресвятая Богородицаның Успение шіркеуінің жанында жерледі. 1925 жылы туыстары мен достарының өтініші бойынша сүйектерін Ленинградка алып келіп, Александр Невский лаврасының Тихвин зиратына қайта жерледі.
Архангельскийдің есімі бүгінге дейін ұмытылмады. 2002 жылы оның есімі Пенза музыка училищесіне берілді, бірақ ол өнер колледжіне қайта құрылған кезде жоғалды — училище бұл атауды тек 2021 жылы ғана қайтарды. 2003 жылы мүсінші Александр Хачатурян Архангельскийге арналған естелік тақта-горельеф жасады; оны Пензадағы Орыс хор және вокал мәдениеті орталығының ғимаратына орнатты. Ал 2019 жылы Наровчатта Александр Архангельскийге арналған музей ашылды. Осылайша өткен ғасыр бойы оның есімі бірнеше рет қоғамдық жадқа қайта оралды — атаулар, естелік тақталар және мұражай залдары арқылы.
Архангельскийдің мұрасының негізгі бөлігі — діни хор музыкасы: авторлық литургиялар, түнгі бдение, құдайжайлының жеке сәттеріне арналған әндер және сүйемелдеусіз (a cappella) аралас хорға арналған діни концерттер. Ол петербург шіркеу ән дәстүрінің бағытында жұмыс істеді: дәстүрлі распевтердің қарапайым өңдеулерінен бастап, кейін батыс еуропалық хор полифониясына жақын күрделі шығармаларға көшті. Оның стилінің көзге түсетін ерекшелігі — бала дауыстарының орнына әйел дауыстарының қатысуы. Барлығы Архангельскийдің қаламынан үш жүзден астам діни шығарма мен шіркеу распевтерінің өңдеуі шыққан; олардың көбі литургия, түнгі бдение, панихида сияқты толық құдайжайлы циклдер түрінде басылған. Солардың арасында — жоғары драмалылығымен ерекшеленетін «Помышляю день страшный» концерті және он бір «Херувим әні» циклі. Мұндай жанр алуандығы, қатаң литургиялық циклдерден драмалық концерттерге дейін, оның мұрасын түрлі деңгейдегі хор ұжымдары үшін қызықты материалға айналдырады. Мұндай алуандық автордың өз жолын да көрсетеді — семинария хорындағы оқушыдан бастап астанадағы өз ұжымын құрған тұлғаға дейін.
Шіркеу музыкасынан бөлек, Архангельский орыс халық әндерін өңдеп, сүйемелдеусіз зайырлы хорлар жазды. Мұндай музыка аспаптық сүйемелдеусіз дауыстарға арналған және үндестікті сақтауды, дауыстардың келісімін және ұзақ фразаны жеткізе білуді талап етеді — бұл кез келген ән ұжымы үшін, мектеп хорынан бастап ересектердің әуесқой хорына дейін, жақсы мектеп. Осындай репертуар 1880 жылдары Архангельский хорының шетелдегі сапарлары кезіндегі концерттерінде де жаңғырды. Мұндай репертуар сүйемелдеусіз ән салуды жаңа бастаған ұжымдарға да жарайды.
Сайтта Архангельскийдің «To the Mother of God Let Us Earnestly Hasten» атты діни хор шығармасының аралас хорға (SATB) арналған нұсқасы қолжетімді; күрделілік деңгейі — «Орта». Құдай анасына арналған осындай әндер Архангельский шіркеу және концерт орындауына жазған көптеген шағын діни шығармалардың кең тобына жатады. Бұл — сүйемелдеусіз хор өнерінің негізгі дағдыларын меңгерген ұжым үшін оның музыкасымен танысуды бастауға қолайлы шығарма. Сүйемелдеусіз діни музыканы жаңа бастағандарға алдымен хордың қарапайым дауыстарында үн тазалығын бекіту жөн.