1847–1935 · Ұлыбритания · XX ғасыр
Александр Маккензи (1847–1935) — шотланд композиторы, скрипкашы, дирижёр және музыка педагогы, отыз жылдан астам Лондондағы Корольдік музыка академиясын басқарған. Ол ағылшын фестивальдеріне арналған кантаталары мен ораторияларымен танымал болды, XIX ғасыр соңындағы британдық музыканың жаңғыруына жол ашқандардың бірі саналады. Пианистер үшін оның фортепиано бөлімі дамыған романстары қызықты.
Александр Маккензи 1847 жылы 22 тамызда Эдинбургте, музыкант отбасында дүниеге келді: ол отбасындағы төртінші буын музыкант болды. Шөп атасы полк музыканты болған, атасы Эдинбург пен Абердинде скрипкада ойнаған, ал әкесі — скрипкашы және Эдинбургтегі Корольдік театр оркестрінің дирижёры, шотланд би әндері жинағын құрастырған.
Баланың музыкалық қабілеті өте ертe көрінді: сегіз жасынан кешкісін әкесінің оркестрінде ойнап жүрді. Музыкадан білім алу үшін оны неміс қаласы Зондерсхаузенге жіберді, онда ол алдымен жеке түрде Август Бартельден, ал 1857–1861 жылдары жергілікті консерваторияда Эдуард Штайннен сабақ алды; дәл осы жылдары ол герцогтық сарай оркестрінде скрипкада ойнай бастады.
1862 жылы Маккензи Ұлыбританияға оралды және Лондондағы Корольдік музыка академиясына — бұрын әкесі де оқыған Проспер Сентонның скрипка сыныбына — түсті. Скрипкадан басқа ол Чарльз Лукастан гармония, ал фортепианоны академияның басқа бір профессорынан үйренді, корольдік стипендия оған Лондон театрларының оркестрлерінде қосымша табыс табуға мүмкіндік берді.
1865 жылы оқуын бітіргеннен кейін Маккензи Эдинбургке оралды. Ол көп сабақ берді — жеке түрде де, жергілікті колледждерде де, — қала оркестрлерінде скрипкада ойнады, ал 1870 жылдан бастап Шарлотт-скверде орналасқан Әулие Георгий приходында музыкаға жауап берді. 1873 жылы ол Шотланд вокал қоғамын дирижёр ретінде басқарды.
Маккензи сонымен бірге Бирмингем музыка фестивальдерінде өнер көрсетті, онда ол Ганс фон Бюловпен танысып, жақын дос болды. 1874 жылы ол Мэри Малина Бёрнсайдке үйленді; жұбайлардың Мэри есімді қызы дүниеге келді.
Дәл осы жылдары оның оркестр композиторы ретіндегі жолы басталды: 1879 жылы Бюлов оның «Сервантес» увертюрасын үлкен жетістікпен орындады, ол алдымен 1877 жылы Зондерсхаузенде Макс Эрдмансдёрфердің басшылығымен орындалған болатын. 1880 және 1881 жылдары дирижёр Август Маннс оның шотланд рапсодияларының екеуін тұсаукесерледі.
Педагог және оркестр музыканты ретіндегі ауыр жүктеме Маккензидің денсаулығына кері әсер ете бастады, сол себепті 1880-жылдардың басында ол Флоренцияға көшті. Бюловтың шәкірті Джузеппе Буонамичимен танысу арқасында ол меценаттардың қолдауына ие болды және өзін толықтай музыка жазуға арнай алды; осы онжылдықтың көп бөлігін ол Италияда өткізді.
Флоренция кезеңіне Маккензидің ең маңызды шығармалары жатады. Карл Роуз труппасы Маккензиге Фрэнсис Хюффердің либреттосына «Коломба» операсын тапсырды — ол 1883 жылы сәтті қойылды. Сол автордың либреттосына жазылған екінші опера, «Трубадур» (1886), сәтсіз болды, дегенмен Маккензимен жастайынан дос болған Ференц Лист оның тақырыптарына қызығып, солардың негізінде фортепиано фантазиясын жаза бастады.
Дәл осы жылдары «Ясон» және «Невеста» кантаталары жазылды — екеуі де көрермендерге жақсы ұнады, — сондай-ақ Ғазалдар ғазалы мәтініне жазылған «Саронская роза» ораториясы 1884 жылы Норвичте өткен фестиваль үшін жасалды. 1885 жылы Бирмингем фестивалінде испан скрипкашысы Пабло Сарасате Маккензидің скрипка концертін алғаш рет орындады.
Осы шығармалардың жетістігі 1887 жылдың аяғында Маккензиге Лондондағы Корольдік музыка академиясын — оның директоры Джордж Макфаррен қайтыс болғаннан кейін — басқаруды ұсынуға алып келді. 1888 жылдың басынан 1924 жылы зейнетке шыққанға дейін ол Ұлыбританияның басты музыка оқу орындарының бірін 36 жыл бойы басқарды.
Бастапқыда Академия беделі жағынан жасырақ Корольдік музыка колледжінен кем түсті, сондықтан Маккензи оны жандандыруға кіріскен: оқу бағдарламасын жаңартты, оқытушылар құрамын қайта құрды, өзі композициядан сабақ берді және студент оркестрін басқарды. Колледж басшылығымен — алдымен Джордж Гроувпен, кейін, 1895 жылдан бастап, Хьюберт Пэрримен — жақсы қарым-қатынас екі оқу орнының өзара тиімді ынтымақтастығына алып келді. 1912 жылы Академия Мэйфэрдегі ескі ғимараттан Мэрилебондағы арнайы салынған жаңа ғимаратқа көшті.
Басшылық еткен соңғы жылдары Маккензи айтарлықтай консервативті болды: ол студенттерге Равельдің камералық музыкасын ойнауға тыйым салды, оны зиянды әсер деп есептеді.
Маккензи сонымен қатар ашық дәрістер оқуды ұнатты — Академияда да, одан тыс жерлерде де. Оның тақырыптарының арасында Вердидің «Фальстаф» операсы болды, ал өзінің замандастары Артур Салливан мен Хьюберт Пэрриден көп өмір сүрген ол олар туралы естелік дәрістер оқыды, шығармашылықтары туралы ізгі ниетпен және қызыға айтып берді.
Консерваторияны басқару Маккензиге музыка жазуға дерлік уақыт қалдырмады, бірақ дирижёрлік мансабы жалғаса берді: 1892 жылдан 1899 жылға дейін ол Корольдік хор қоғамы мен Филармония қоғамы оркестрінің дирижёрі болды және британдық көрермендерге бірнеше жаңа партитураны тұсаукесерледі, соның ішінде Александр Бородин мен Петр Чайковский симфонияларын.
Әкесі сияқты, Маккензи халық музыкасына қызығушылық танытты және шотланд дәстүрлі әндерінің өңдеулер жинақтарын құрастырды. 1903 жылы музыкант Чарльз Харрисстің шақыруымен ол канада фольклорын зерттеу үшін Канадаға сапар шекті: бұл сапар елдің музыкалық өмірін жандандырды — барлық жерде хор фестивальдері мен конкурстары өтті, он бір жаңа хор қоғамы пайда болды, ал Маккензи өзі британдық музыкадан тұратын концерттерді басқарды. Осы сапардың әсерінен ол оркестрге арналған Канада рапсодиясын жазды.
Халықаралық музыка қоғамын Маккензи 1908 жылдан 1912 жылға дейін басқарды; ол космополит музыкант саналды, неміс және итальян тілдерінде еркін сөйледі, Клара Шуман, Йозеф Иоахим, Шарль Гуно және Антонин Дворжакпен дос болды. Дәл осы кезеңге оның фортепиано мен оркестрге арналған «Шотланд» концерті және 1897 жылы «Савой» театрында қойылған «Оның Мәртебелілігі» комедиялық операсы жатады — ол үлкен жетістікке жеткен жоқ.
1895 жылы Маккензи рыцарь атағын алды, ал 1922 жылы, Корольдік музыка академиясының жүз жылдығы атап өтілген жылы, Корольдік Виктория орденінің рыцарь-командоры атанды. Ол 1924 жылы зейнетке шығып, қоғамдық қызметін тоқтатты.
Өмірінің соңғы жылдарында Маккензи музыка туралы жазуға бет бұрды: 1913 жылы Джузеппе Верди туралы кітабы, 1920 жылы Ференц Лист туралы кітабы, ал 1927 жылы «Бір музыканттың әңгімесі» естеліктері жарық көрді.
Маккензи 1935 жылы 28 сәуірде Лондонда, 87 жасында қайтыс болды.
Маккензиге әйгілілік әкелген, ең алдымен, ірі ағылшын музыка фестивальдеріне жазылған кантаталар мен ораториялар — вокал музыкасы болды. Маккензидің стилін космополиттік және өз дәуірі үшін біршама ескіше деп атайды — онда Гуно, Шуман және Вагнер сияқты франциялық және неміс композиторларының әсері айқын көрінеді. Маккензидің кейінгі опералары мен оркестр шығармалары бүгінде сирек орындалады, бірақ өмірінде ол Хьюберт Пэрри мен Чарльз Стэнфордпен қатар, XIX–XX ғасырлар шегінде британдық музыканың жаңғыруына жол ашқандардың бірі саналды.
Маккензидің шығармалар тізімі ауқымды — тоғыз ондай шығарма, олардың жиырмасы шамасы шотланд тақырыптарына арналған: ірі фестивальдерге арналған опералар, ораториялар мен кантаталар, скрипка мен фортепианоға арналған концерттер, оркестрлік увертюралар мен рапсодиялар, камералық музыка және драма театрына арналған музыка. Оркестр шығармалары арасында — «Сервантес» увертюрасы, бірнеше шотланд рапсодиясы және Канадаға сапардың әсерінен жазылған Канада рапсодиясы; камералық шығармалар арасында — әлі Эдинбург жылдарында жазылған фортепиано трио, скрипка квартеті мен фортепиано квартеті.
Сыншылар оның опералары мен ораторияларының либреттосын жиі сынға алды, бірақ «Оның Мәртебелілігі» комедиялық операсында музыканың өзін — өзіндік сипаты мен әзілділігі үшін — мақтады; дәл осындай анық әуез бен нәзік фортепиано тоқымасының үндестігі сайтта жиналған вокал миниатюраларында да естіледі.
«Дана Пиано» сайтында Маккензидің дауыс пен фортепианоға арналған романстары жиналған — дәл осы жанрдан оның композиторлық атағы басталды. «Орташа+» деңгейдегі «The First Rose», «A May Song», «Summer At Last» және «Spring Is Not Dead» әндері романс тоқымасын еркін оқитындарға сәйкес келеді: мұнда фортепиано бөлімі жай ғана сүйемелдеу емес, өз әуез желісі бар, дауыспен тең құқылы серіктес. Сол деңгейдегі «April Weather», «One who never turned his back» және «Spring's Secrets» репертуарды жақсы кеңейтеді. Неғұрлым дамыған фортепиано бөлімі «Жоғары» деңгейдегі «Hope» әнінде күтіп тұр — ол динамика мен педальді сенімді меңгеруді қажет етеді. Маккензимен танысуды «Орташа+» деңгейдегі әндердің бірінен бастап, кейін неғұрлым дамыған бөлімдерге көшкен жөн — сол кезде композитордың дауыс пен фортепиано арасындағы диалогты қалай құратыны анығырақ естіледі.