1871–1942 · Аустрия · XX ғасыр
Александр фон Цемлинский (1871–1942) — австриялық композитор, дирижёр және ұстаз, Арнольд Шёнбергтің жақын досы әрі оның жалғыз формальды музыка мұғалімі болған; Шёнберг кейін Цемлинскийдің әпкесіне үйленді. Вена, Прага және Берлинде дирижёрлық етті, опералар, симфониялар және әндер жазды. Сайтта оның музыкасымен танысуды дауыс пен фортепианоға арналған әндерінен бастауға болады.
Александр фон Цемлинский 1871 жылы 14 қазанда Венада дүниеге келді. Атасы Антон сол кезде венгр жеріне кірген словак қаласы Жилинадан Австрияға қоныс аударып, австриялық әйелге үйленген. Болашақ композитордың әкесі Адольф католик отбасында өскен, ал анасы Клара Земо Сараевода өскен — оның әкесі сефард еврейлерінен, ал анасы босниялық мұсылман болған. Адольф Кларамен үйленуден бұрын иудаизмге көшкен, және ұлы Александр да осы дінде тәрбиеленген.
Композитордың әкесі тегіне ешбір атасы дворян болмаса да, асыл тектілікке сілтейтін «фон» бөлшегін қосқан, ал фамилияның бастапқы жазылуын, Semlinski, Zemlinsky түріне өзгерткен. Александр балалық шағынан фортепианода ойнаумен айналысты және мереке күндері синагогада орган ойнап қызмет етті.
1884 жылы, он үш жасқа толғанға жақын, Александр Вена консерваториясына түсті, бастапқыда Вильгельм Раухтың фортепиано сыныбында, кейін Антон Доордың сыныбында оқыды. 1890 жылы консерватория конкурсында жеңіске жетті. Теорияны Роберт Фукстан, композицияны Иоганн Непомук Фукс пен Антон Брукнерден үйренді; дәл осы кезеңге оның музыка жазудағы алғашқы әрекеттері де тиесілі.
Цемлинский оқуын 1892 жылы тәмамдады. Сол кезде-ақ ол Иоганнес Брамстың қолдауына ие болды: оны Брамспен таныстырған ұстазы Иоганн Фукс болды, Брамс оның шақыруымен Цемлинскийдің ертерек жазған шығармаларының бірі — ре минор симфониясының орындалуына қатысты. Брамс жас композиторды жоғары бағалап, оның шығармаларын басып шығару үшін Зимрок баспасына ұсынды.
Үш жылдық оқудан кейін Цемлинскийдің жетістіктері тексеріліп, оған жылына 1000 гульден мөлшерінде Рубинштейн стипендиясы берілді; осы қаражат, сондай-ақ жеке сабақтар мен конкурстарға қатысу есебінен ол біраз уақыт өзін-өзі қамтамасыз етті.
Студент кезінде Цемлинский дирижёр Артур Боданцкимен және виолончельші Фридрих Буксбауммен танысты; 1893/94 жылы ол 1884 жылы Антон Доор құрған Вена өнерпаздар одағына (Tonkünstlerverein) мүше болды.
Тоқсаныншы жылдары Цемлинский Арнольд Шёнбергпен танысты, және олардың арасында берік достық орнады. 1895 жылы Цемлинский «Полигимния» атты әуесқой оркестрін құрды, онда Шёнберг виолончельде ойнады. Цемлинский Шёнбергке контрапункттан сабақ берді — бұл Шёнбергтің өмірінде алған жалғыз формальды музыкалық білімі болды. Кейінірек достар бір-біріне туыс та болды: Цемлинскийдің әпкесі Матильда Шёнбергке тұрмысқа шықты.
1897 жылы Цемлинскийдің Екінші симфониясының (хронологиялық тәртіп бойынша санасаң — үшінші, сондықтан симфонияларға кейде түрлі нөмірлер беріледі) премьерасы үлкен жетістікпен өтті. 1899 жылы композитор Вена Карл-театрында капельмейстер қызметін алды. Цемлинскийдің табысына Густав Малердің де қосқан үлесі бар: 1900 жылы ол Вена сарай операсында композитордың «Es war einmal…» («Бір кезде болған...») операсының премьерасын дирижёрледі.
Цемлинскийге 1897 жылы табыс әкелген симфония Брамс құрған және қаржыландырған конкурс үшін жазылған еді: композитор бірінші сыйлықты тағы бір автор, Роберт Гундпен бөлісіп алды.
1893–1895 жылдар аралығында Цемлинский «Sarema» операсын жазды, оған 1896 жылы Луитпольд сыйлығын алды; опера 1897/98 маусымында Мюнхен сарай операсында сәтті қойылды.
Цемлинский композициядан сабақ алған оқушысы Альма Шиндлермен 1900 жылы жақындасып, оған сезімін мойындады, бірақ бас тартуға тап болды — Альманың туыстары қарым-қатынасты тоқтатуды талап етті, ол осы қысымға бой алдырды. Екі жылдан соң, 1902 жылы, Альма Густав Малердің әйелі болды. Осы оқиғаның әсерінен Цемлинский 1903 жылы аяқталып, 1905 жылы тұңғыш рет орындалған «Die Seejungfrau» оркестрлік фантазиясын жазды.
1907 жылы Цемлинский Ида Гутманнға үйленді, бірақ бұл неке бақытсыз болды. Ида 1929 жылы қайтыс болғаннан кейін, бір жылдан соң ол өзінен 29 жас кіші және 1914 жылдан бері ән салудан сабақ беріп келген Луиза Заксельге үйленді; бұл екінші неке әлдеқайда мықты болды және композитордың қайтыс болғанына дейін жалғасты.
1906 жылы Цемлинский Вена Халық операсының бірінші капельмейстері болып тағайындалды, ал 1907–1908 жылдары Вена сарай операсына көшті. 1911 жылдан 1927 жылға дейін ол Прага операсында дирижёрлық етті — соның ішінде Шёнбергтің «Erwartung» («Күту») операсының премьерасын да дирижёрледі — және 1920 жылы Прагада ашылған Неміс музыка академиясының бірінші ректоры болды.
Прагада ұзақ тұрғаннан кейін Цемлинский Берлинге көшіп, онда Отто Клемперердің басшылығымен Кролль операсында дирижёр болып жұмыс істеді.
Осы прагалық жылдары Цемлинский өзінің негізгі шығармаларының бірі — сопрано, баритон және оркестрге арналған, Рабиндранат Тагордың неміс тіліндегі аудармасындағы өлеңдеріне жазылған Лирикалық симфонияны (1923) дүниеге әкелді.
Цемлинскийдің дирижёрлығын, басқалармен қатар, Курт Вайль мен Игорь Стравинский жоғары бағалады — тек Моцартты орындауы үшін ғана емес, сонымен қатар Малер мен Шёнберг музыкасын қолдауы үшін де. Оның композициядан сабақ алған оқушылары арасында Эрих Вольфганг Корнгольд, Ганс Краса және Карл Вайгль болды.
1933 жылы Германияда нацистер билікке келгеннен кейін Цемлинский Венаға көшті, онда ресми қызмет атқармады, бірақ музыка жазуды және қонақ дирижёр ретінде шығуды жалғастырды. 1938 жылы ол әйелімен бірге Прага арқылы Нью-Йоркке көшті — кетер алдында олардың мүлкі нацистер еврейлерге салған арнайы шығу салығы есебіне тәркіленді.
АҚШ-қа көшіп, онда зор қуанышпен қабылданған досы Шёнбергке қарағанда, Цемлинский Америкада танымалдыққа ие болмады: ол бірнеше рет инсульт алып, музыка жазудан қол үзді, өзін бәрі ұмытып кеткен сезінді және көп ауырды. Композитор 1942 жылы 15 наурызда Ларчмонтта, Нью-Йорктің жанында, пневмониядан қайтыс болды. Өсиетіне сәйкес, оның күлі өзі әрдайым туған қала санаған Венада жерленді.
Цемлинский түрлі жанрда жазды: сегіз опера, төрт ішекті квартет, симфониялар, дауыс пен фортепианоға немесе оркестрге арналған көптеген вокалды циклдар. Ертерек шығармаларында Брамстың әсері байқалады, бірақ сол кезде-ақ Цемлинский диссонанстарды Брамстың өзінен еркінірек қолданды; кейінірек оның музыкасында Вагнер мен Малердің гармониялық тілінің әсері күшейді. Досы Шёнбергке қарағанда, ол ешқашан атональды музыка жазбаған және додекафония техникасын қолданбаған, дегенмен кейінгі шығармаларының бір бөлігі өз дәуіріне тән қатаңырақ, қуарған стильге жақындайды.
Цемлинскийдің вокалды шығармалары арасында дауыс пен фортепианоға арналған көптеген циклдар мен жеке әндер бар, оларды ол бүкіл өмірінде жазды. Сайтта оның музыкасымен танысуды осы екі әннен бастауға болады: орта+ деңгейіндегі «Fensterlein, nachts bist du zu» және күрделірек, жетілдірілген деңгейіндегі «Liebe Schwalbe» — екеуі де дауыс пен фортепиано сүйемелдеуіне арналған.
Цемлинскийдің опералары арасында «Eine florentinische Tragödie» (1915) және ішінара автобиографиялық «Der Zwerg» («Ергежейлі», 1919) бар, екеуі де Оскар Уайльдтың шығармалары бойынша жазылған. Оркестрлік шығармалары арасынан «Die Seejungfrau» фантазиясы ерекшеленеді: Цемлинский оны алғашқы орындалуларынан кейін кері қайтарып алды, партитура жоғалған деп есептелді, 1980-жылдары бөлек сақталған екі бөлігі табылғанша; содан бері бұл — оның ең жиі орындалатын шығармаларының бірі.
Цемлинскийдің камералық шығармалары арасында ля минор виолончель мен фортепианоға арналған соната, сондай-ақ оркестрмен орындалатын хор шығармалары бар, оның ішінде забур мәтіндеріне жазылған үш шығарма; фортепианомен орындалатын вокалды циклдар арасынан ең танымалы — Морис Метерлинк мәтіндеріне жазылған «Sechs Gesänge» ор. 13.
Үш бөлімнен тұратын Симфониеттаны (1934) Шёнберг пен Берг жоғары бағалады; ол сол кездегі Пауль Хиндемит пен Курт Вайльдің шығармаларына жақын стильде жазылған.
Прагалық жылдары жазылған Лирикалық симфония Цемлинскийдің ең танымал шығармасы болып қалады: ол Альбан Бергтің «Лирикалық сюитасына» әсер етті, Берг оған Цемлинский симфониясынан дәйексөз қосып, сюитаны оған арнады.
Пианист ретіндегі жетістіктеріне қарамастан, Цемлинский солист аспапқа арналған концерт жазбаған — оның орнына ол бай Вена үйлерінде сұранысқа ие аккомпаниатор болды. Оның аяқталмаған жұмыстары арасында 1901 жылы басталған «Der Triumph der Zeit» балеті бар.