1844–1891 · Швеция, Ұлыбритания · Романтизм
Альфред Селье (1844–1891) — ағылшын композиторы әрі дирижёры, Д'Ойли Карт труппасында Гилберт пен Салливан операларын ұзақ жылдар бойы дирижёрлаған. Оның «Dorothy» комикалық операсы (1886) сол ғасырдағы ең ұзақ қойылған музыкалық театр қойылымына айналды. Пианист үшін оның музыкасы негізінен дауыс пен фортепианоға арналған әндерде сақталған.
Альфред Селье 1844 жылы 1 желтоқсанда Лондонның Саут-Хакни ауданында дүниеге келді. Ол отбасындағы екінші бала және үлкен ұл болды: әкесі Арсен Селье Франциядан келген тілдер мұғалімі еді, анасының аты Мэри Энн Петерина болды. Селье Хакнидегі грамматика мектебінде оқыды. Оның бауыры Франсуа да дирижёр болды, кейін олар бірнеше рет бірге жұмыс істеді.
1850-жылдары жасөспірім Селье Сент-Джеймстегі Корольдік капелла хорында священник Томас Хелмордың басшылығымен ән айтты. Хор құрамындағы жолдастарының бірі — Артур Салливан еді. Ересек шағында Селье Харриет Эмилиге үйленді.
Селье алғашқы тұрақты қызметтерін шіркеу музыкасынан бастады. 1862 жылы ол Блэкхиттегі Барлық Әулиелер шіркеуінің органисі және сонымен бірге Белфаст филармония қоғамының дирижёры болды. 1866 жылы ол доктор Чипптің орнына Белфасттағы Ольстер-холл концерттерінің органисі және жетекшісі болды, сонымен қатар Филармония қоғамындағы қызметін де жалғастырды. 1868 жылы Селье Лондонға оралып, Холборндағы Сент-Олбанс шіркеуінің органисі болды.
1871 жылы қаңтарда Селье Лондондағы Корольдік сарай театрының (Royal Court Theatre) алғашқы дирижёры және музыкалық жетекшісі болды. 1871–1875 жылдары ол Манчестердегі Принсес-театрда (Prince's Theatre) дәл сол қызметте жұмыс істеді — театр композиторы ретіндегі жолы нақ осы жерден басталды.
Манчестер жылдарында Селье сахна үшін музыка жаза бастады. Оның алғашқы комикалық операсы «Charity Begins at Home» (1872, либреттосы Б. Ч. Стефенсонның) Лондондағы Gallery of Illustration сахнасында қойылды, сәтті өтіп, екі жүзден астам рет көрсетілді. «The Sultan of Mocha» операсы да жақсы қабылданды: ол алғаш 1874 жылы Манчестерде қойылды, кейін бірнеше рет қайта қойылды.
Оның басқа да ертеректегі сахналық шығармалары арасында — «Topsyturveydom» (1874, либреттосы У. С. Гилберттің), «The Tower of London» (1875, Манчестер) және «Bella Donna» (1878) бар; бұлар онша үлкен табыс әкелмеді. Сонымен қатар Селье жеке әндер жазды, оркестр үшін де шығармалар жазды — 1878 жылы Брайтон фестивалінде оның «Suite symphonique» атты шығармасы орындалды — және фортепиано үшін де жазды: оның «Danse pompadour» пьесасы ерекше танымал болды.
1877 жылы желтоқсанда Селье Д'Ойли Карт труппасы ойнайтын Лондондағы Opera Comique театрының музыкалық жетекшісі болды. Онда ол «The Sorcerer» (1877), «H.M.S. Pinafore» (1878, увертюрасын операның өз тақырыптары негізінде өзі жазды) және «Trial by Jury» (1878) операларының тұсаукесерлерін, сонымен бірге өзінің үш бір актілі шығармасын дирижёрлады. 1879 жылы Opera Comique-тің музыкалық жетекшісі болып оның бауыры Франсуа тағайындалды; осы жылдары Альфред өзі Queen's Theatre-дегі променад-концерттерді, ал Салливанмен бірге — Ковент-Гарден променад-концерттерін дирижёрлады.
1879 жылы Селье Гилберт, Салливан және Д'Ойли Картпен бірге Америкаға сапар шекті: онда ол Карттың алғашқы американдық турне труппасы үшін «Pinafore» және «The Pirates of Penzance» қойылымдарын дирижёрлады, «Пираттарға» увертюраны Салливан музыкасы негізінде өзі жазды. 1880 жылы жазда Лондонға оралып, Opera Comique-де бір маусым жұмыс істеді, ал 1881 жылы сәуірде Д'Ойли Карт труппасынан кетіп, дирижёр таяқшасын бауырына берді.
Дәл сол 1881 жылы Бостонда оның Лонгфеллоу поэмасы негізіндегі үш актілі үлкен операсы — «Pandora» (либреттосы Б. Ч. Стефенсонның) қойылды: музыкасын нәзіктігі үшін мақтады, бірақ қойылымда драматизм аз деп тапты, сондықтан ол репертуарда небары екі апта қалды. Селье Америкада қалып, Comly-Barton турне труппасын дирижёрлады, кейін қайтадан Д'Ойли Картқа оралып, «Billee Taylor», «Les Manteaux Noirs», «Rip Van Winkle» және «Iolanthe» қойылымдарының Нью-Йорктегі және турне нұсқаларының музыкалық жетекшісі болды, соңғысы үшін Нью-Йорк увертюрасын дайындады.
1883 жылы Лидс музыка фестивалінде оның Грейдің «Элегиясы» негізіндегі кантатасы орындалды. Сол жылы Селье Д'Ойли Карт труппасынан түпкілікті кетті, бірақ кейде «Princess Ida» (1884) және «The Mikado» (1885) турне қойылымдарына музыкалық жетекші болып қайта оралды, ал 1885 жылы «As You Like It» қойылымына арнап музыка жазды. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол көбінесе Америкада тұрды, кейде Д'Ойли Карттың өкілі болды, және Австралияда Дж. К. Вильямсон труппасы үшін дирижёрлады.
Селье ең үлкен табысқа «Dorothy» комикалық операсымен жетті, либреттосы Б. Ч. Стефенсонның: музыкасының бір бөлігін ол өзінің сәтсіз операсы «Nell Gwynne»-ден (1876) алды — ол опера жалпы сәтсіз болса да, музыкасы үшін мақталған еді. «Dorothy» алдымен 1884 жылы Royalty театрында қойылу жоспарланған еді, бірақ антрепренёр Джордж Эдвардес оны тек 1886 жылы 25 қыркүйекте Gaiety театрында қойды; премьера кезінде Селье жоқ еді — ол сол кезде Австралияда Дж. К. Вильямсон үшін «The Mikado» операсын дирижёрлап жүрді.
Алдымен сыншылар музыканы да, либреттоны да жылы қабылдамады. Жағдайды бір ән құтқарды: Стефенсон Сельенің ескі «Old Dreams» әнінің сөзін қайта жазып, «Queen of My Heart» деп атады — осыдан кейін, сол жылы желтоқсанда, қойылым Prince of Wales театрына көшіп, ақыры өз көрермендерін тапты. Келесі жылы қойылымды Г. Дж. Лесли басқарды, жаңа орындаушыларды — олардың арасында Мари Темпест пен Бен Дейвис болды — алып келді, кассалық табысы одан әрі артты. 1888 жылы желтоқсанда «Dorothy» осы қойылымның пайдасына салынған Lyric театрына көшті, онда 1889 жылға дейін қойылып тұрды.
«Dorothy»-дің алғашқы топтамасы — барлығы 931 қойылым — XIX ғасырдағы музыкалық театрдың ең ұзаққа созылған қойылымына айналды, тіпті Артур Салливанның «The Mikado» операсынан да асып түсті. Кейінірек сыншылардың бір бөлігі бұрынғы пікірін өзгертті, пьеса викториан дәуірінің классикасы ретінде танылды. «Dorothy»-дің табысы Сельенің ертеректегі бірқатар шығармасына да жаңа өмір сыйлады — оның музыкасы әуенге бай, нәзік әрі әдемі болғаны үшін бағаланды, бірақ, Салливаннан айырмашылығы, ол әрдайым музыкасына юмор енгізе алмады.
1888 жылы Селье «Dorothy» операсын және қайта қойылған «Charity Begins at Home» қойылымын дирижёрлауға Австралияға қайта барды, ал 1891 жылдың басында, денсаулығына байланысты, Стефенсонмен бірге сонда соңғы рет сапар шекті. Оның соңғы комикалық опералары — «Doris» (1889, тағы да Стефенсонмен) және У. С. Гилберт либреттосы негізіндегі «The Mountebanks» болды: екеуі де шамалы ғана табысқа жетті. «The Mountebanks» партитурасын Селье ауруына байланысты өзі аяқтай алмады, оны басқа композитор, Айвен Кэрилл, түгелдеп шықты; премьера тек 1892 жылы қаңтарда, Селье дүниеден өткеннен кейін ғана өтті.
Альфред Селье Лондонның Блумсбери ауданындағы үйінде 47 жасында қайтыс болды және Вест-Норвуд зиратына жерленді.
Селье бірінші кезекте сахна композиторы болды: ол ондаған комикалық опера мен опереттадан бөлек, оркестр мен фортепианоға арналған музыка да жазды. Оның стилі Салливанның әсерімен қалыптасты: Селье Д'Ойли Карт труппасында көп жыл жұмыс істеді, бұл труппа Гилберт пен Салливан операларын қойды. Сельеге мол, есте жақсы қалатын әуен дарыны тән болды, музыкасы нәзіктігі мен әдемілігімен ерекшеленді. Салливаннан айырмашылығы, ол партитураға әрдайым юмор енгізе алмады. Оның ең танымал жұмысы — «Dorothy» (1886) комикалық операсы: оның музыкасының бір бөлігін ол өзінің ертеректегі «Nell Gwynne» операсынан алды — бұл опера жалпы сәтсіз болса да, дәл музыкасы үшін мақталған. Бұл опера XIX ғасырдағы музыкалық театрдың ең ұзаққа созылған қойылымына айналды, ал оның ертеректегі сахналық шығармаларының көбі тек орташа табысқа ғана жетті.
Сахналық шығармаларынан бөлек, Селье жеке әндер, фортепиано пьесалары және оркестрге арналған шығармалар жазды: Грейдің «Элегиясы» негізіндегі төрт жеке дауыс пен оркестрге арналған кантата (Лидс фестивалі, 1883) және оркестрге арналған «Suite symphonique» (Брайтон фестивалі, 1878). Фортепиано пьесаларының арасында «Danse pompadour» ерекше танымал болды. Мұндай шағын концерттік және үй жағдайында ойнауға арналған шығармалар — тұтас комикалық операны қолға алмай-ақ, Селье музыкасымен танысудың жақсы жолы және XIX ғасырдың қысқа концерттік пьесасын іздеген орындаушыға жарайды.
Селье шығармашылығының жеке бір саласы — увертюралар: ол «H.M.S. Pinafore» операсының увертюрасын сол операның өз тақырыптары негізінде жазды, кейінірек дәл солай «The Pirates of Penzance» үшін және «Iolanthe»-нің Нью-Йорктегі қойылымы үшін де, Салливан музыкасына сүйеніп, увертюра жазды. Бұл дирижёрлық қана емес, композиторлық да жұмыс еді — есте қалатын тақырыптарды таңдап, олардан дербес оркестр пьесасын құру қажет болды.
Қазір сайтта Сельенің бір шығармасы қолжетімді — дауыс пен фортепианоға арналған «Oh! Woman, Sweet Woman» әні, күрделілік деңгейі — «Жоғары». Ол әнге сенімді сүйемелдеу жасай алатын және дамыған фортепиано бөлігімен жұмыс істеуге дайын пианистке жарайды; қазіргі кезде бұл — каталогтағы Сельенің жалғыз шығармасы, сондықтан оның музыкасымен танысуды дәл осыдан бастаған жөн.