1883–1945 · Аустрия · XX ғасыр
Антон Веберн (1883–1945) — австриялық композитор, дирижёр және музыкатанушы, Арнольд Шёнбергтің шәкірті әрі Жаңа Вена мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Ол додекафония техникасын шектен тыс қысқалық пен қатаң құрылымға жеткізді. Орындаушы үшін ол қызықты: жастық шақтың романтикалық әндерінен — әр нотасы маңызды музыкаға дейінгі жол.
Антон Веберн Венада, тау-кен инженері және ауыл шаруашылығы министрлігінің шенеунігі Карл фон Вебернмен, өнерге қызығушылық танытқан, әуесқой пианист қасапшының қызы Амалия Вебернмен (тегі — Гер) отбасында дүниеге келді. Балалық шағын Грацта, кейін Клагенфурттегі гимназияда оқыған кезеңін өткізді.
1895 жылдан бастап Веберн музыкамен байыппен айналыса бастады: оған фортепиано мен виолончель ойнауды жергілікті музыкант Эдвин Комауэр үйретті. Үйде камералық музыка ойналды, Веберн жергілікті оркестрлерде қатысты — музыка оның өміріне мамандық туралы ойланғанға дейін-ақ кіріп үлгерген.
Пасха және жазғы демалысты отбасы Каринтиядағы Швабегг маңындағы қала сыртындағы Прегльхоф атты меншігінде өткізді. Онда Веберн орман мен жайлаулармен серуендеп жүрді және осы жерлерге деген терең сезімін өмірінің соңына дейін сақтады: ересек шағында да ол сол жерге және көршілес Швабегтегі отбасы қабіріне бірнеше рет қайтып келді.
Веберн гимназияны бітіріп, Вена университетіне түсті және 1902–1906 жылдары Гвидо Адлерден музыкатану ілімін оқыды. Дәл сол жылдары — 1904–1908 жылдары — Арнольд Шёнбергтен композициядан сабак алды, бұл оның көзқарастарына және шығармашылығының қалыптасуына әсер етті.
Шёнбергтің сыныбында Веберн өмірінің соңына дейінгі жақын досына айналған Альбан Бергпен танысты. Өз ұстазымен бірге олар кейін Жаңа Вена мектебі деп аталатын топты құрды.
Адлердің жетекшілігімен жазған музыкатану диссертациясы үшін Веберн Генрих Изактың Choralis Constantinus II шығармасының басылымын дайындады — онда әр дауыс бөлек, өзбетінше және анық естілетін желі ретінде құрылған. Осы қасиетті ол кейін өз музыкасында да іздеді.
Веберн оқуға дейін-ақ концерттерде және операда көп уақыт өткізген, Байройт фестиваліне қатысқан. Студент кезінде ол спектакльдерге баруын жалғастырды және Брамстың, Малердің, Вагнердің және Штраустың шығармаларын тыңдады.
1908 жылдан бастап Веберн Германия мен Аустрияның қалаларында, тағы да Прагада опера мен симфониялық концерттерге дирижёрлық жасады, жиі бір жерден екінші жерге көшіп жүрді.
Бұл келісімшарттар негізінен опералар мен жеңіл музыкаға қатысты болды, оны Веберн өзі байсалды репертуардан төмен деп санады. Ол бірнеше рет театр басшылығымен келіспеушілік салдарынан жұмыстан кетті, бірақ көп ұзамай жаңа келісімшарт алды — көшіп-қону мен қала ауыстыру осы жылдардың бір бөлігіне айналды.
Осы жылдары Веберн Бад-Тёплиц, Данциг, Штеттин және Прага театрларында жұмыс істеді. Данцигте ол теңізді алғаш рет көрді — бұл оған қорқыныш сезімге жақын әсер қалдырды.
1912–1913 жылдары Веберн жүйке дағдарысына ұшырап, дәрігер Альфред Адлерге жүгінді. Мұның бірнеше себебі болды: музыка жазуға уақыттың жетпеуі, театрдағы қызметтегі қайшылықтар және үйден алшақтықты ауыр көтеруі. Веберн Шёнбергке Адлердің психоанализі өзіне пайдалы болғанын жазды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Веберн екі жылға жуық уақытында әскери қызметте болды. Жиі көшіп-қону мен шаршаудың салдарынан оның музыка жазуға уақыты аз қалды — осы жылдары ол тек тоғыз ән ғана аяқтады. 1916 жылы желтоқсанда оны алдыңғы шепте бола алмайтын миопиясына байланысты қызметтен босатты.
1918 жылдың басында, соғыс аяқтала қоймаған кезде, Веберн Шёнбергтің соңынан Мёдлингке көшіп барды, ұстазының қасында қайтадан музыка жазуға үміттенді. Бірақ ақшалай қиындықтар мен келіспеушіліктер салдарынан олардың достығы бір кезге үзілді; олар 1918 жылы қазанда татуласты, бұл Веберннің әкесі 1919 жылы қайтыс болғанға дейін болды.
1917 жылы, Франц Иосиф I императордың қайтыс болуынан кейін және соғысты жалпы ой елегінен өткізу кезінде, Веберн жеке қайғы мен бір дәуірдің аяқталуын сезінуді білдіретін бірнеше ән жазды.
Веберн хормейстер және дирижёр ретінде Густав Малердің музыкасын Вена мен одан тыс жерлерде насихаттап, өзін көрсетті. 1918–1921 жылдары ол Берг, Шёнберг және Эрвин Штайнмен бірге жабық музыкалық орындаулар қоғамында жұмыс істеді, онда Барток, Бузони, Малер, Стравинский және басқа композиторлардың жаңа музыкасы көрсетілді.
Веберн Вена жұмысшылар ән ұйымын басқарды және 1928–1938 жылдары Аустрия радиосының дирижёры болды. Сонымен қатар ол Вена «Шубертбунд» қоғамын басқарып, Брамстың, Малердің, Регердің және Шуманның шығармаларын дирижёрлық етті, әрі Венада жұмысшылар симфониялық концерттерін жүргізді, оларда 1922 жылы Малердің Үшінші симфониясын орындады.
1938 жылы Аустрияда билік фашистердің қолына өтісімен Веберн радиодағы қызметінен шеттетілді. Оның және оның тобының музыкасын мәдени большевизм деп, неміс дәстүріне жат деп атады, сол кезден кейін ол елдегі музыкалық өмірде ресми жұмыс таба алмады. Сонымен бірге ол еврей достарының елден кетуіне немесе жасырынуына көмектесті, өзі де бірнеше рет көшіп кетуді ойлағанымен, ешқашан кетпеді.
Осы жылдары оның музыкасы Аустриядан тыс жерлерде де орындала бастады: 1929 жылы оп. 21 Симфония Нью-Йоркте, ал 1931 жылы Лондонда, Халықаралық заманауи музыка қоғамының фестивалінде орындалды.
Соғысқа дейінгі және соғыс кезіндегі соңғы жылдары Веберн жұртшылық алдына сирек шықты: ол Universal Edition баспасы үшін клавирлер дайындады және жеке сабақ берді.
Веберннің өмірі 1945 жылы америкалық әскер басып алған Миттерзилльде қайғылы түрде үзілді. 15 қыркүйек кешінде ол күйеу баласы Маттельдің үйінен, одан сый ретінде алған қымбат сигара шегу үшін шығып, тұтанған сіріңке жарқылын қауіп деп қабылдаған америка әскерінің сарбазының үш оғынан, жақын қашықтықтан атылған мылтықтан қаза тапты. Мас болған сарбаз бұл әрекетін өзін-өзі қорғау деп түсіндірді.
Веберннің жесірі Вильгельминаға америка әкімшілігіне өз күйеуінің денсаулығы мен ұстанымдары бойынша ешкімге, оның ішінде сарбазға да шабуыл жасай алмайтынын жазбаша түрде дәлелдеуге тура келді.
Веберн Арнольд Шёнбергтің шәкірті әрі ізбасары болды: ол өзі Шёнбергті олардың ортак мектебінің басы, ал өзі мен Альбан Бергті оның қанаттары деп айтқан. Веберн додекафония мен серия техникасын шектен тыс қысқалыкка жеткізді: оның музыкасына афоризмдік, қысқалық және құрал-жабдықты үнемдеу тән — артық нота жоқ, сонымен бірге қатаң құрылымдық сызба мен дыбыспен өте нәзік жұмыс. Бұл дыбыстык нәзіктік оның музыкасында дерлік дерексіз, абстракты ойлау құрылымымен қабысады.
Веберн симфониялық, камералық, вокалдық және хор шығармаларын жазды, бірақ олардың ішінде тек 31-і опус нөмірімен белгіленген. Сайтта оның додекафонияға көшуге дейін, өзінің жеке стилі қалыптасқан кездегі, дауыс пен фортепиано үшін жазылған ерте әндері ұсынылған. Олардың сайттағы деңгейі — ортадан жоғарылатылған деңгейге дейін.
«Kahl reckt der Baum» орта деңгейдегі әнінен бастаған жөн, содан кейін «Dies ist ein Lied für dich allein» және «So ich traurig bin» сияқты «орта+» деңгейдегі әндерге, ал одан соң күрделірек, жоғары деңгейдегі «Im Windesweben» әніне көшуге болады.
Бұл әндер 1908–1909 жылдарға жатады — дәл сол кезде Веберннің Шёнберг пен Бергтің музыкасынан ажырататын жеке стилі қалыптасқан еді, бірақ оларда мотивтік жұмыс әлі де дәстүрлі сипатта болды. Ол тональдіктен дәл сол жылдары түпкілікті бас тартты, ал кейін додекафонияға көшті.
Бұл әндер — Стефан Георгенің өлеңдеріне жазылған екі ерте циклдан алынған. Оларда, Веберннің кейінгі шығармаларынан өзгеше, тыңдаушыға таныс, дәстүрлі мағынадағы мотивтік жұмыс әлі де байқалады.
Веберннің додекафония техникасын соғыстан кейінгі авангард композиторларының көпшілігі жалғастырды: Батыста — Стравинский, Булез, Штокхаузен, Ноно және Мадерна, сондай-ак Лигети; Ресейде осы дәстурге Волконский, Денисов, Шнитке, Губайдулина, Кнайфель және Вустин жүгінді.
Веберннің нөмірленген шығармалары бірнеше онжылдықты қамтиды — Пассакалья, оп. 1-ден, Екінші кантата, оп. 31-ге (1943) дейін, бәрі болып отыз бір шығарма ғана. Веберн өзі балалық шағында фортепианода ойнауды үйренген, және осы аспап оның көп шығармасында, соның ішінде сайттағы ерте әндерінде де бар.