1841–1904 · Романтизм
Антонин Дворжак (1841–1904) — романтизм дәуірінің чех композиторы, «Жаңа дүниеден» атты Тоғызыншы симфонияның, «Русалка» операсының, Виолончельге арналған концерттің және «Славян билерінің» авторы. Оның «Славян билерінен» бастап әндеріне дейінгі көптеген шығармаларында чех және басқа славян халық музыкасының ырғағы мен әуен сарындары естіледі.
Антонин Дворжак 1841 жылы 8 қыркүйекте Прага маңындағы Нелагозевес деревнясында дүниеге келді — отбасындағы үлкен бала болды. Әкесі Франтишек Дворжак трактир ұстады, қасапшы болып істеді әрі кәсіби түрде цитрада ойнады. Ата-анасы ұлының музыкалық дарынын ерте байқап, оны мүмкіндігінше ертерек оқытуға тырысты. Алты жасынан бала ауыл мектебіне барды; скрипкада ойнауды оған Йозеф Шпиц үйретті. Ол ауыл оркестрінде және шіркеуде ерте өнер көрсете бастады.
1853 жылы, Антонинге он үш жас толғанда, әкесі оны неміс тілін үйрену үшін Злонице қаласына, ағасы Антонин Зденектің үйіне жібереді. Онда оның ұстазы Антонин Лиман болды: ол балаға органда, фортепианода ойнауды және музыка теориясын үйретті. Кейінірек Дворжак орган мен теория сабақтарын Ческе-Каменицеде Франц Ганкеден жалғастырды. Он алты жасында, Лиман мен ағасының өтінішімен, әкесі ұлының музыкант болуына келісті — тек ол органист мамандығына дайындалу шартымен.
1857 жылдың күзінде Дворжак Прагаға келіп, Прага органистер мектебіне түседі. Онда оған ән салуды Йозеф Звонарж, теорияны Франтишек Блажек, органды Йозеф Ферстер үйретті. Сонымен қатар ол әртүрлі прагалық оркестрлерде, оның ішінде Әулие Цецилия қоғамының оркестрінде скрипкашы және альтист болып қосымша ақша тапты. Ол мектепті бітіруші сыныпта екінші болып аяқтады, бірақ Прагадағы Әулие Индржих шіркеуінде органист орнын ала алмады — дегенмен музыкалық мансап туралы ойынан бас тартпады.
1858 жылы Дворжак Карел Комзактың прагалық мейрамханалар мен балдарда ойнайтын оркестрінде скрипкашы болды. Бұл ансамбльдің жоғары деңгейін дирижёр Ян Непомук Майр байқап, бүкіл оркестрді Уақытша театр оркестрінің құрамына алды. 1862 жылдан бастап Дворжак онда альтада ойнады; 1866 жылы оркестрдің дирижёры Бедржих Сметана болды. 1871 жылы Дворжак шығармашылыққа көбірек уақыт бөлу үшін оркестрден кетті.
Дәл осы жылдары жеке фортепиано сабақтарын беру барысында Дворжак Йозефина Чермакованы кездестіріп, оған «Кипарисы» вокалдық циклін арнады. Йозефина оның сезіміне жауап бермей, басқа адамға тұрмысқа шықты. 1873 жылы Дворжак оның кіші қарындасы Аннаға үйленді. Ерлі-зайыптылардың тоғыз баласының алтауы есейгенге дейін өмір сүрді — Отилия (1878–1905), Анна (1880–1923), Магдалена (1881–1952), Антонин (1883–1956), Отакар (1885–1961) және Алоизия (1888–1967); ал тағы үшеуі — тағы бір Отакар (1874–1877), Йозефа (1875) және Ружена (1876–1877) — нәресте кезінде қайтыс болды.
Үйленгеннен кейін Дворжак Прагадағы Әулие Адальберт шіркеуінде органист орнын алды. Осы жылдары ол көп жазды: 1875 жылы екінші ішекті квинтетін аяқтады. Дәл 1874 жылы ол композиторларға арналған Австрия мемлекеттік сыйлығын алғаш рет жеңіп алды, оның жюриінде сыншы Эдуард Ганслик отырды. 1877 жылы Дворжак сыйлықты үшінші рет жеңіп алғанда, Ганслик оған жюриде Иоганнес Брамс та болғанын, оның шығармаларына сүйсінгенін жазып, екі музыкант атынан көмек ұсынды.
Брамс Дворжакты өзінің баспагері Фриц Зимрокке ұсынды, ол композиторға билер жинағын тапсырыс берді — осылай «Славян билері» пайда болды. 1878 жылы алдымен фортепианоға төрт қолға, кейін оркестрлік нұсқада басылған бұл шығарма Дворжакка бірден кең танымал әкелді.
1880 жылы Прагада Дворжактың Stabat Mater шығармасы тұңғыш рет орындалды. 1883 жылы наурызда бұл шығарма Лондондағы Royal Albert Hall залында үлкен табыспен орындалғаннан кейін, Британияда, АҚШ-та, кейін Ресейде де басқа орындаулар жалғасты. Дворжак Лондонға шақырылып, 1884 жылы онда үлкен табыспен өнер көрсетті. Жетінші симфониясын ол арнайы Лондон үшін жазып, 1885 жылы премьерасын өзі дирижёрлады. Ол Британияға көп рет барды, көбіне өз музыкасын өзі дирижёрлады.
Петр Чайковский музыкасының әсерімен Дворжак 1890 жылы Ресейге де барды — Мәскеу мен Санкт-Петербургте өз шығармаларын дирижёрлады. 1891 жылы Кембридж университеті оған құрметті дәреже берді, ал сол жылы Бирмингемдегі музыкалық фестивальде оның Реквиемі тұңғыш рет орындалды.
1892 жылы Дворжак Нью-Йорктегі Ұлттық музыка консерваториясының директоры болды. Оған Прага консерваториясындағыдан әлдеқайда жоғары жалақы ұсынылды, бірақ 1893 жылғы дағдарыстан кейін, 1894 жылы, жалақысы қысқартылып, тұрақсыз төленетін болды. Нью-Йоркте ол алғашқы афроамерикалық композиторлардың бірі Харли Берлимен танысты — сол оны дәстүрлі спиричуэлмен таныстырды.
1893 жылдың қысы мен көктемінде Дворжак өзінің «Жаңа дүниеден» атты Тоғызыншы симфониясын жазды. Оның Нью-Йорк филармониясындағы премьерасын Антон Зайдль дирижёрлады, көрермендер оны зор ықыласпен қарсы алды. Дәл сол 1893 жылдың жазында Дворжак отбасымен бірге Айова штатындағы Спиллвиллде чех қоныс аударушылары арасында бірнеше ай өткізіп, сонда струнный квартетті қоса бірнеше камералық шығарма жазды. 1894–1895 жылдардың қысында ол си минорда виолончельге арналған концерт үстінде жұмыс істеп, оны 1895 жылдың ақпанында аяқтады.
Материалдық белгісіздік, Еуропадағы өсіп келе жатқан танымалдылық және елсағыну Дворжакты Чехияға қайтуға итермеледі.
1895 жылы 27 сәуірде Дворжак әйелімен бірге АҚШ-тан оралды. Сол жылдың қарашасында ол Прага консерваториясындағы профессорлық қызметін қайта бастады. Соңғы жылдарын ол негізінен опера мен камералық музыкаға арнады: 1896 жылы бес симфониялық поэмадан тұратын цикл жазды, содан кейін бірінен соң бірі опералар жазды — «Якобинец», «Шайтан мен Кача», «Русалка» және, ақырында, «Армида». 1901 жылы қойылған «Русалка» оның он операсының ішінен ең жылы қабылданғаны болды және оған Чехиядан тыс жерде танымалдық әкелді.
1901 жылдың қарашасынан бастап өмірінің соңына дейін Дворжак Прага консерваториясын басқарды, бұл қызметте Антонин Бенневицтің орнын алды. Ол сондай-ақ Чех ғылым және өнер академиясының мүшесі болды. 1901 жылы оның алпыс жасқа толуы шынайы ұлттық мереке ретінде аталып өтті.
1904 жылы 25 наурызда Дворжак денсаулығына байланысты өзінің «Армида» операсының репетициясынан кетуге мәжбүр болды. Бес апта науқастан кейін ол 1904 жылы 1 мамырда, алпыс екі жасында, Прагада қайтыс болды. Оны 5 мамырда Вышеград зиратында жерледі.
Дворжак әр алуан түрде көп жазды: тоғыз симфония, он опера (олардың ішінде ең танымалы — «Русалка»), ішекті аспаптарға және үрлемелі аспаптарға арналған серенадалар, көптеген камералық шығармалар — квартет, квинтет және басқа ансамбльдер, — сондай-ақ фортепиано пьесалары мен вокалдық шығармалар. Оның көптеген жұмыстары чех және басқа славян халық музыкасының ырғағы мен әуендік бұрылыстарына негізделген. Ол қолданған формалар арасында чехтың скочна, фуриант, соуседска және шпацирка, словактың одземек, поляктың мазурка мен полонезі, югославтың коло биі және украиндық думка бар; бұл формалар «Славян билерінің» екі жинағында да кездеседі, ал олардың біріншісі, 46-шы опус, оған кең танымалдық әкелді.
Дворжактың ең жиі орындалатын шығармалары арасында — осы аспапқа арналған ең жақсы концерттердің бірі саналатын си минордағы виолончель концерті және оның ең танымал камералық шығармасы, он екінші «Американдық» струнный квартет фа мажор. Опералары ішінде ең үлкен табысқа «Русалка» жеткен; романстары мен шағын пьесалары арасында жетінші юмореск пен «Songs My Mother Taught Me» әні жиі орындалады.
1891 жылға қарай Дворжак он бір струнный квартет жазған еді, бірақ солардың ішінде алтауы ғана орындалған болатын — қалғандары сахнаға шығуын жылдар бойы күтті, ал шамамен 1869 жылы жазылған үшінші квартет премьерасын тек 1969 жылы ғана көрді. 1879 жылы ол струнный секстет жазды — оны сол жылдың қарашасында скрипкашы Йозеф Иоахим әріптестерімен бірге орындады — әрі скрипкалық концерт жазды, оны 1883 жылдың қазанында Прагада Франтишек Ондржичек тұңғыш рет ойнады. Дворжактың аяқталмаған шығармалары арасында тағы бір скрипка концерті — ля мажордағысы — қалды.
Дворжактың өзі бұрынғы композиторлардың ішінде ең көп сүйсінетіндерім деп Бах, Моцарт, Бетховен және Шубертті атаған. 1857 жылдан бастап пайда болған Вагнер музыкасына деген ерте құштарлығы ең айқын оның операларында көрінеді.
Сайтта қазірге дейін Дворжактың бір ғана шығармасы бар — дауыс пен фортепианоға арналған, жоғары деңгейге белгіленген «Als die alte Mutter» (соч. 55) әні. Ол оның чех және басқа славян халық музыкасынан көп нәр алған кең романстар мен әндер жинағына жатады. Қазірге бұл сайттағы оның музыкасына кірудің жалғыз жолы: каталогта бастаушыларға арналған пьеса жоқ.