1874–1951 · Аустрия, Америка Құрама Штаттары · XX ғасыр
Арнольд Шёнберг (1874–1951) — австриялық және америкалық композитор, педагог және музыкатанушы, музыкалық экспрессионизмнің ірі өкілдерінің бірі. Ол әдеттегі тональдік орталықсыз шығарма жазу тәсілі — додекафонияны жасап, жаңа Вена мектебін басқарды. Орындаушы үшін бұл ХХ ғасыр музыкасының әдеттегі ладсыз қалай естілетінін білудің сирек мүмкіндігі.
Арнольд Франц Вальтер Шёнберг 1874 жылы 13 қыркүйекте Венадағы бұрынғы еврей геттосы болған Леопольдштадт ауданында дүниеге келді. Анасы Паулина Наход Прагадан шыққан, фортепианодан сабақ беретін еді; әкесі Самуил Шёнберг дүкен ұстады. Шёнберг жүйелі музыкалық білім алмаған, негізінен өзін-өзі үйретуші болды: бала кезінен-ақ өзі ойнаған немесе естіген нәрсеге, соның ішінде әскери оркестрлер репертуарына, еліктеп шығарма жазып көрген. Нағыз сабақ алған жалғыз адамы — контрапунктан дәріс берген болашақ жездесі Александр фон Цемлинский; 1901 жылы Шёнберг Цемлинскийдің қарындасы Матильдаға үйленді.
1901–1903 жылдары Шёнберг Берлинде тұрып, Штерн консерваториясында композиция сыныбын жүргізді, кейін Венаға оралып, бір музыка мектебінде сабақ берді. Оның алғаш жария орындалған шығармаларының бірі — 1898 жылы желтоқсанда Вена Музикферейнінде ойналған D-dur Ішекті квартеті; жиырма жасында ол оперетталарды оркестрлеп күн көрді, сонымен бірге ХІХ ғасыр соңындағы неміс музыкасы дәстүрінде өз шығармаларын жазды — оларға 4-ші опус «Verklärte Nacht» ішекті секстеті (1899) жатады.
Сол дәстүр «Pelleas und Melisande» (1903) симфониялық поэмасында, «Gurre-Lieder» ораториясында және №1 Ішекті квартетте (1905) жалғасты; Шёнбергтің аты танымал бола бастады, оның музыкасын Густав Малер мен Рихард Штраус сияқты композиторлар мойындады. 1904 жылдан бастап ол гармония, контрапункт және композициядан жеке сабақ бере бастады, ал 1906 жылы №1 Камералық симфониясын жазды.
1908 жылы жазда Шёнбергтің әйелі Матильда суретші Рихард Герстльге ауланды да, отбасынан біраз уақытқа кетті; бірнеше ай өткен соң ол күйеуі мен балаларына қайта оралғанда, Герстль өз-өзіне қол жұмсады. Шёнберг үшін осы кезең өз музыкалық эстетикасын қайта қараумен тұстас келді: ол тұңғыш атональды шығармаларын жазды — «Du lehnest wider eine Silberweide» әні, Стефан Георгенің «Das Buch der Hängenden Gärten» циклындағы он үшінші ән (1907–1909), және финалында сол ақынның сөзіне жазылған сопрано дауысы қосылған №2 Ішекті квартет, ор. 10 (1907–1908). Сол 1909 жылы ол «Erwartung» шығармасын жазды, ал ор. 16 «Оркестр үшін бес пьеса» циклында тұңғыш рет тембрлі-түрлі әуен (Klangfarbenmelodie) әдісін қолданды.
1910 жылы жазда Шёнберг өзінің алғашқы теориялық еңбегі «Harmonielehre» кітабын жазды, ол 1911 жылы жарық көрді, ал 1912 жылы — Альбер Жиродың сөздеріне жазылған, Sprechgesang тәсілін (сөйлеу мен әннің ортасындағы рецитация) қолданған «Pierrot lunaire» дауыс-аспап циклын, ор. 21, жазды. 1910-жылдары оның музыкасы Берлин экспрессионистері арасында танымал болды, ал сол жылдары Шёнберг өзінің суреттерін Василий Кандинский мен Франц Маркпен бірге «Der Blaue Reiter» тобының көрмелерінде көрсетті.
1920-жылдардың басында Шёнберг хроматикалық гаммадағы он екі тонды, тек бір-бірімен ғана байланыстырып, қолданатын жазу принципін — додекафонияны — қалыптастырды; оны алғаш рет 1920–1923 жылдары жазылған Серенада, ор. 24, шығармасында қолданды. Бұл тәсіл ХХ ғасырдағы еуропалық және америкалық академиялық музыкаға ең ықпалды болды. 1925 жылға дейін Шёнберг негізінен Венада тұрды, одан кейін Берлинде, Пруссия өнер академиясында композиция профессоры болды.
Осы жылдар бойы Шёнберг белсенді педагогтік жұмыс жүргізіп, бүтін бір композиторлар буынын тәрбиеледі — олардың арасында Антон Веберн, Альбан Берг, Эрнст Кшенек, Ханс Эйслер және Роберто Герхард бар; олар бірге «жаңа Вена мектебі» деп аталған топ құрды. 1935 жылы, Калифорнияда жүрген кезінде, оның жеке оқушысы Джон Кейдж болды. Музыка жазумен, сабақ берумен және дирижерлікпен қатар Шёнберг музыка теориясы бойынша кітаптар, оқулықтар және мақалалар жазды.
1918 жылы Венада Шёнберг Жабық музыкалық орындаулар қоғамын құрды: онда ХХ ғасыр басының жаңа музыкасы асықпа жаттығулар, немқұрайды дирижёрлар мен дұшпан сынсыз орындалды, концерттерге тек қоғам мүшелері қатыса алатын. Қоғам жұмыс істеген жылдары 353 концерт берілді, бағдарламаларда Малердің, Регердің, Дебюссидің, Бергтің және Веберннің шығармалары ойналды, ал Шёнбергтің өз шығармалары қоғамның алғашқы бір жарым жылында орындалмады. Қоғам Австрия гиперинфляциясы кезінде жұмысын тоқтатты.
1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін Шёнберг Берлиндегі орнынан айырылып, АҚШ-қа көшті. Онда ол алдымен Бостондағы Малкин консерваториясында, 1935 жылдан Оңтүстік Калифорния университетінде, ал 1936 жылдан Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде (UCLA) сабақ берді.
Осы жылдардың ең маңызды жобаларының бірі — 1930-жылдардың басында басталған, библиялық негіздегі аяқталмаған «Moses und Aron» («Мұса мен Арон») операсы. Бүкіл опера бір ғана он екі тондық сериядан құрылған: Мұса партиясы әнге салынбай, Sprechgesang тәсілімен декламацияланады, ал Арон партиясы тенорға берілген.
Шёнбергтің тұңғыш әйелі Матильда 1923 жылы қазанда қайтыс болды. 1924 жылы тамызда ол өзінің оқушысы, скрипкашы Рудольф Колиштің қарындасы Гертруда Колишке үйленді; бұл неке үш бала — Нурия, Рональд және Лоуренс — сыйлады. Қызы Нурия кейінірек, 1955 жылы, композитор Луиджи Ноного тұрмысқа шықты.
Шёнберг 1951 жылы 13 шілдеде Калифорнияда қайтыс болды және Венаның Орталық зиратына жерленді.
Шёнбергтің композитор ретіндегі жолын әдетте үш кезеңге бөледі: 1908 жылға дейін оның музыкасы кеш романтизм — Брамс пен Вагнер дәстүрлерінен өсіп шықты, одан кейін тональдік орталығы жоқ жылдар келді, оларды еркін атональность дейді, ал 1920-жылдардың басынан — додекафония, яғни шығарма он екі тең дауыска құрылатын тәсіл. Бұл бөліну шартты, өйткені әр кезеңнің ішіндегі музыка стилистика жағынан өте әр түрлі. Үш кезеңнің барлығын Шёнберг Брамсқа барып тірелетін «дамушы вариация» (developing variation) деп атаған тәсіл — мотивтердің ұдайы дамуы мен бір-біріне өрілуі — біріктіреді.
dana-piano.kz сайтындағы дауыс пен фортепианоға арналған ноталар — Стефан Георгенің сөздеріне жазылған «Das Buch der Hängenden Gärten», ор. 15, циклынан алынған әндер, Шёнбергтің әдеттегі тональдіксіз жазудағы алғашқы талпыныстарының бірі (1907–1909). Олардың қиындық дәрежесі сайтта «Орта» деңгейден «Жоғары» деңгейге дейін белгіленген, сондықтан қарапайым нөмірлерден бастап, күрделірек шығармаларға көшкен жөн.
Шёнберг додекафонияны алғаш рет Серенада, ор. 24, шығармасында қолданды және оны дәстүрдің жалғасы деп есептеді, онымен үзіліс деп емес; бұл тәсіл ХХ ғасырдағы еуропалық және америкалық академиялық музыкаға ең ықпалды болды. Додекафонияны өз мәнерімен қабылдаған оқушылардың арасында Альбан Берг, Антон Веберн және Ханс Эйслер болды — олар ұстазымен бірге жаңа Вена мектебін құрды. Музыкадан басқа Шёнберг сурет салды және Василий Кандинскиймен бірге «Der Blaue Reiter» тобында көрмеге қатысты, ал 1910 жылы жазылған, 1911 жылы жарық көрген «Harmonielehre» еңбегі композитордың алғашқы ірі теориялық шығармасы болды.
Соңғы, америкалық жылдарында Шёнберг додекафониядан бас тартпады, бірақ кейде тональды музыкаға да оралды: 1935 жылы ол ішекті аспаптарға арналған соль мажор сюитасын жазды, ал 1939 жылы 1906 жылы басталған №2 Камералық симфония, ми-бемоль минор, ор. 38 шығармасын аяқтады.