1835–1921 · Франция · Романтизм
Камиль Сен-Санс (1835–1921) — француз композиторы, пианисті, органисті және дирижері. Ол өз заманындағы барлық жанрда шығарма жазды: фортепианолық концерттер мен симфониялардан бастап опералар мен әндерге дейін. Ең жиі орындалатын шығармаларының қатарында «Хайуанаттар карнавалы» сюитасы, Екінші фортепианолық концерт және «Өлім биі» бар.
Камиль 1835 жылы 9 қазанда Парижде дүниеге келді. Әкесі Виктор Сен-Санс Нормандиядан шыққан, Ішкі істер министрлігінде қызмет атқарған, ал шешесі Жоғарғы Марнадан болатын. Ұлы шоқынғаннан кейін екі айдан аз уақыт өткенде әкесі құрт ауруынан қайтыс болды. Баланың денсаулығы үшін оны Париждің оңтүстігіндегі Корбей деген жерге күтуші әйелге екі жылға апарды, ал отбасы қалаға оралған соң оны шешесі мен туыс әжесі Шарлотта Массон тәрбиеледі.
Баланың абсолютті есту қабілеті үш жасқа толмай-ақ байқалды. Фортепианода ойнаудың негізін оған Шарлотта Массон үйретті, кейін — шешесінің құрбысы Пальмира Гранже. Өзінің алғашқы шығармасын, бес жарым жасында жазған Марселина Деборд-Вальмордың өлеңіне арналған «Кеш» романсын, соған арнады. Жеті жасында Камиль Фридрих Калькбреннердің бұрынғы шәкірті Камиль Стаматидің оқушысы болды.
Бес жасынан бастап Камиль шағын тыңдарман алдында анда-санда ойнап жүрді, бірақ шешесі дарынды ұлын үлкен сахнаға асықпай шығарды. Нағыз дебют ол он жасқа толғанда болды: Плейель залында ол Моцарттың 15-концертін (K450) және Бетховеннің Үшінші концертін орындады. Концерт үлкен табыспен өтті, әсіресе бала бүкіл бағдарламаны жатқа ойнағандықтан, ал ол кезеңде бұл әдеттен тыс еді.
Стамати дарынды шәкіртін композиция профессоры Пьер Мальданға және органшы Александр Боэлиге ұсынды. Жас жігітке Бахқа деген сүйіспеншілікті сіңірген Боэли болды, ал Бах музыкасы ол кезде Францияда аз танымал еді. Музыкадан бөлек Камиль француз тарихына, әдебиетке, философияға, дінге, ежелгі тілдерге, математикаға, астрономияға және археологияға қызықты, бұл қызығушылықтар өмір бойы өзімен бірге қалды.
1848 жылы, он үш жасында, Сен-Санс Париж консерваториясына түсті. Оны 1842 жылы Луиджи Керубиниден кейін қызметке кіріскен Даниэль Обер басқарды; оның кезінде оқу бағдарламасы біршама консервативті болып қала берді. Сен-Санс сияқты күшті пианисттерге де орган класын қосымша меңгеру ұсынылды: шіркеу органшысының мансабы пианист мансабына қарағанда мүмкіндікті көбірек беретін. Оған орган сабағын Франсуа Бенуа берді, оны Сен-Санс органшы ретінде орташа, ал педагог ретінде бірінші дәрежелі деп санады. 1851 жылы ол консерваторияның органшыларға арналған басты жүлдесін жеңіп алды да, сол жылы Фроманталь Галевиден композиция сабағын бастады.
1852 жылы ол Рим сыйлығының байқауына қатысты, бірақ сәтсіз болды; Обердің ойынша, жүлде жеңімпаз Леонс Коэнге емес, оған тиісті еді. Сол жылы оның «Әулие Цецилияға ода» шығармасы Әулие Цецилия қоғамының байқауында төрешілердің бірауыздан шешімімен бірінші жүлде алды.
Консерваторияны бітіргеннен кейін, 1853 жылы, Сен-Санс Париждің ежелгі Сен-Мерри шіркеуінің органшысы болды. Приход үлкен еді, шамамен 26 000 шіркеу қауымы, ал үйлену және жерлеу рәсімдері үшін төленетін ақы шағын жалақымен бірге жақсы табыс берді. Бос уақыт пианист мансабына да, шығармашылыққа да жеткілікті болды.
Осы кезде ол өзінің 2-опусы деп есептеген Es-dur Симфония № 1-ді (1853) жазды. Әскери фанфарлары бар, үрмелі және соқпалы аспаптар тобы кеңейтілген бұл шығарма Наполеон III билікке келген кездегі көпшіліктің талғамына сай келді және оған Әулие Цецилия қоғамының тағы бір бірінші жүлдесін әкелді. Жас музыканттың дарынын Россини, Берлиоз, Лист және әнші Полина Виардо бірден байқады, олардың бәрі оны қолдады. Кейін ол Сен-Мерриден империяның ресми шіркеуі — Мадлен шіркеуіне ауысты. Онда оның ойынын естіген Лист Сен-Сансты әлемдегі ең үздік органшы деп жариялады.
1861 жылы Сен-Сансты Париждегі École de Musique Classique et Religieuse мектебіне оқытушы етіп алды; бұл мектепті Луи Нидермейер 1853 жылы Франция шіркеулеріне органшылар мен хор жетекшілерін даярлау үшін құрған еді. Нидермейердің өзі фортепиано сабағын жүргізді, ал ол 1861 жылы наурызда қайтыс болғанда, фортепиано класы Сен-Санске тапсырылды. Ол оқу процесіне Шуман, Лист, Вагнер сияқты заманауи музыканы енгізіп, қатаң әріптестерін таң қалдырды. Оның ең танымал шәкірті Габриэль Форе бұл туралы өмір бойы алғыспен еске алды.
Сол жылдары Сен-Санс «Хайуанаттар карнавалы» сюитасын жаза бастады, оны шәкірттерімен бірге орындауды ойлаған еді. Оны ол тек Нидермейер мектебінен кеткеннен кейін жиырма жылдан астам уақыт өткен соң аяқтады.
1864 жылы музыка қауымы Сен-Сансты Рим сыйлығының байқауына қайтадан қатысқанына таңғалды: оның солист және композитор ретіндегі беделі ол кезде берік еді. Бұл жолы да оны сәтсіздік күтті. Төрешілердің бірі Берлиоз оған қарсы дауыс бергеніне өкінгенін жазды: оның сөзінше, Сен-Санс әлдеқашан танымал суретші болған, бірақ сыйлықты ол ішкі оты бар студентке берді.
1865 жылы Нидермейер мектебінен кеткен соң Сен-Санс пианист және композитор мансабына жаңа күшпен кірісті. 1867 жылы оның «Прометей тойы» кантатасы Париждегі дүниежүзілік көрмеге арналған байқауда жеңіске жетті; қазылар алқасында Обер, Берлиоз, Гуно, Россини және Верди болды. 1868 жылы Екінші фортепианолық концерттің тұсаукесері өтті — бұл оның пианистер репертуарынан тұрақты орын алған оркестрлік шығармаларының алғашқысы еді. Осы және басқа шығармаларды орындай отырып, Сен-Санс Парижде, Франциянның басқа қалаларында және шетелде танымал музыканттың біріне айналды.
1870 жылы Сен-Санс пен вокал профессоры Ромен Бюссин жаңа француз музыкасын қолдайтын қоғам құруды талқылады: оларды неміс музыкасының үстемдігі мен жас француз композиторларына мүмкіндіктің аздығы алаңдатты. Бұл жоспарларды француз-пруссия соғысы үзді, соғыс кезінде Сен-Санс Ұлттық гвардияда қызмет етті. 1871 жылы Парижге оралғанда ол мұндай қоғамның жақтастарын көп тапты. Ұлттық музыка қоғамы 1871 жылы ақпанда құрылды: президенті Бюссин, вице-президенті Сен-Санс болды, ал құрушылардың қатарында Форе, Франк және Массне бар еді.
1871 жылы Сен-Сансның Лондондағы алғашқы концерттері өтті: ол королева Виктория алдында ойнады және Букингем сарайының кітапханасында сақталған Гендель қолжазбаларын зерттеді. Листтің жаңашыл симфониялық поэмаларын жақсы көрген ол бұл форманы ынтамен қабылдады; алғашқысы «Омфала иіргіші» (1871) болды, оның тұсаукесері 1872 жылы қаңтарда Ұлттық қоғамның концертінде өтті. Сол 1872 жылы Опера-Комикте оның бір актілі «Сары ханшайым» операсы қойылды, бірақ ол бар болғаны бес рет қана көрсетілді.
1875 жылы қарашада Орыс музыка қоғамының шақыруымен Сен-Санс Санкт-Петербургке концерттермен барды: ол «Өлім биін» дирижерлады және пианист ретінде өнер көрсетті. Сол кезде ол Рубинштейнмен және Чайковскиймен танысты. Сол 1875 жылы Сен-Санс үйленді: оған қырық жасқа жуықтаған, ал қалыңдығы Мари-Лор Трюффоға он тоғыз жас болатын. Неке сәтсіз болды. Ерлі-зайыптыларда екі ұл туды, екеуі де сәби кезінде қайтыс болды: 1878 жылы екі жасар Андре пәтердің терезесінен құлап қаза тапты, ал кенжесі Жан-Франсуа алты айында пневмониядан өлді. Сен-Санс үлкен ұлының өліміне әйелін кінәлады, бұл некені бұзды. 1881 жылы ол әйелін тастап кетті, олар бір-бірін енді ешқашан көрмеді.
XIX ғасырдағы француз композиторы үшін опера басты жанр болып саналды. 1877 жылы Сен-Сансның Жюль Барбье мен Мишель Карренің либреттосына жазылған, Фауст туралы аңыздан шабыт алған «Күміс қоңырау» операсы қойылды. Оны композитор Сен-Санс толықтай шығармашылыққа берілуі үшін оған жүз мың франк бөлген меценат Альбер Либонға арнады. Опера он сегіз рет көрсетілді. Премьерадан үш ай өткен соң Либон қайтыс болды, ал композитор оған жаңа ғана аяқталған «Реквиемін» арнады, ол алғаш рет 1878 жылы орындалды.
1877 жылы желтоқсанда Сен-Санс «Самсон мен Далила» операсымен үлкенірек табысқа жетті, ол әлемдік опера репертуарында құрметті орын алды. Библиялық сюжетіне байланысты оны Францияда қоюға қарсылық болды, сондықтан Листтің ықпалымен тұсаукесер Веймарда өтті. Парижде опера тек 1892 жылы қойылды.
Сен-Санс құмарта саяхатшы болды: 1870-жылдардан өмірінің соңына дейін ол 27 елге 179 сапар шекті. Әлсіз кеудесіне зиянды париждік қыстан ол Алжир мен Мысырда құтылды. 1881 жылы ол Сұлу өнер академиясына сайланды, ал 1884 жылы Құрмет легионы орденінің офицері болды. «Генрих VIII» операсы (1883) Париж операсының тапсырысымен жазылды; ол табысты болды және автордың тірі кезінде сахнада жиі қойылды.
1886 жылы Лондон филармония қоғамы Сен-Сансқа симфония тапсырды, ол до минордағы Үшінші симфонияны жазды, оны «Органды симфония» деп атайды. Тұсаукесер Лондонда өтті: Сен-Санс симфонияны дирижерлады, сондай-ақ Артур Салливан басқарған оркестрмен Бетховеннің Төртінші концертін солист ретінде орындады. Сол 1886 жылы Сен-Санс пен Бюссин Ұлттық қоғамнан кетті, онда Вагнер жақтастары үстем бола бастаған еді.
1888 жылы желтоқсанда Сен-Сансның шешесі қайтыс болды. Ол жоғалтуды ауыр бастан кешті, депрессияға түсті, ұйқысыздықтан зардап шекті және кейде өз-өзіне қол жұмсауды да ойлады. Композитор Парижден кетіп, 1889 жылдың мамырына дейін Алжирде қалды: серуендеді, кітап оқыды, бірақ шығарма жаза алмады.
1890-жылдары Сен-Санс көп демалды және саяхаттады, ал шығарманы бұрынғыдан сирек және аз жазды. Ол бір ғана опера, «Фрина» комедиясын (1893) жазды, оны көрермендер жақсы қабылдады. Он жылдықтың негізгі концерттік туындылары — оркестрмен орындалатын фортепианоға арналған «Африка» фантазиясы (1891) және Бесінші фортепианолық концерт, ол 1896 жылы Плейель залындағы дебютінің елу жылдығына арналған концертте алғаш орындалды. Концерт алдында композитор өзі жазған қысқа өлеңді оқыды. 1893 жылы маусымда Кембриджде ол Брухпен және Чайковскиймен бірге университеттің құрметті докторы дәрежесін алды.
1900 жылы Сен-Санс Курсель көшесіндегі пәтерге көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол шетелге бұрынғыдай жиі барды, бірақ енді саяхатшы ретінде емес, көбіне концерттермен. 1906 және 1909 жылдары ол АҚШ-та пианист және дирижер ретінде сәтті гастрольдер жасады. 1913 жылы ол пианист ретінде қоштасу концертін беріп, сахнадан кетпекші болды, бірақ соғыс жоспарын өзгертті, ал соғыс жылдарында ол әлі көп концерт беріп, қайырымдылық мекемелеріне қаражат жинады.
1921 жылы қарашада Сен-Санс Институтта шақырылған көп тыңдарман алдында жеке концерт берді. Тыңдаушылар оның ойыны жарқын әрі нақты болғанын атап өтті, ал пианистке сол кезде сексен алты жас болатын. Бір айдан кейін ол Парижден қыстауға әдеттенген Алжирге кетті де, 1921 жылы 16 желтоқсанда жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болды. Мәйіт Парижге жеткізілді, ресми қоштасудан кейін композитор Монпарнас зиратында жерленді. Шығарып салушылардың арасында Францияның көрнекті саяси және өнер қайраткерлері, сондай-ақ оның жесірі болды.
Сен-Санс өз заманының барлық жанрында шығарма жазды. Ең жиі орындалатын шығармаларының қатарында «Хайуанаттар карнавалы» сюитасы, «Өлім биі» симфониялық поэмасы (1874), Екінші фортепианолық концерт (1868), «Самсон мен Далила» операсы (1877) және оркестрмен орындалатын скрипкаға арналған Кіріспе және рондо-каприччиозо (1863) бар. Ол он екі опера жазды, бірақ оның қайтыс болуынан кейін сахналарда жиі тек «Самсон мен Далила» қойылады.
Жас кезінде Сен-Санс құмарта жаңашыл болды, бірақ ескі шеберлердің музыкасын да жақсы білді: Рамоны, Бахты, Гендельді, Гайдынды, Моцартты. Вагнер насихаттаған үздіксіз өрістету идеясы оны қызықтырмады, ол дәстүрлі формаларды қалады. Оның әуендері жиі үш-төрт тактіден құралады. Оның музыкасының өзгешелігі жарқын оркестровкада емес, гармония мен ритмде. Консерваторияда ол контрапункттің жоғары шеберлігіне жетті, сондықтан полифониялық эпизодтар оның көптеген шығармаларында кездеседі.
Сен-Санс фортепианоға арналған концерттер жазған алғашқы ірі француз композиторы болды. Бірінші концерт (1858) аз танымал, ал Екіншісі (1868) — оның ең танымал шығармаларының бірі: ол салтанатты каденциямен басталады, ал скерцо мен финал бірінші бөліммен күрт қарама-қайшылық құрайды. Үшінші концерт (1869) көңілді финалмен аяқталады. Төртінші концерт (1875) Екіншіден кейінгі ең танымалы болса керек: оның бөлімдері тақырыптардың бірлігімен біріктірілген. Бесінші, «Мысыр» концерті, 1896 жылы композитор Луксорда қыстап жүргенде пайда болды, ал әуенді ол Ніл қайықшысынан естіген.
Оркестрлік шығармалардың ішінде Үшінші симфония (1886) ерекше көзге түседі: онда орган мен фортепиано маңызды рөл атқарады, симфонияда бұл сирек кездеседі. Ол Листке арналған және үнемі өзгеріп отыратын қайталанбалы мотивке құрылған. «Өлім биі» түн ортасында билейтін қаңқаларды бейнелейді, ал сүйектердің сылдырын ксилофон жеткізеді. Виолончельге арналған Бірінші концерт (1872) виолончелистер репертуарынан бірінші қатарлы орын алады, ал скрипкаға арналған Үшінші концерт пен Кіріспе және рондо-каприччиозо Пабло де Сарасатеге арнап жазылған. Сонымен қатар Сен-Санс 140-тан астам mélodies әнін шығарды.
Қайдан бастау керек: сайтта қазір Сен-Сансның екі пьесасы бар — «Morceau de Concert pour cor» (каталог нөмірі O94, орташа деңгей) және «Romance» ор. 36 (орташа плюс). Біріншісі — орташа деңгей, екіншісі күрделірек.