1751–1825 · Ресей · Романтизм
Дмитрий Бортнянский (1751–1825) — композитор, дирижер және әнші, Петербургтегі Сарай ән капелласының тәрбиеленушісі, кейін директоры. Березовскийпен бірге орыс хор концертінің классикалық түрін жасаушы саналады. Оқушылар мен әуесқойлар үшін бұл ең алдымен хор және рухани музыка, сондай-ақ «Коль славен наш Господь в Сионе» гимні.
Дмитрий Бортнянский 1751 жылы 28 қазанда Глуховта дүниеге келді. Поляк діни қызметкері Мирослав Цидывоның айтуынша, әкесі Штефан Шкурат Бортне ауылынан шыққан, ал Бортнянский деген тегі осы ауылдың атауынан жасалған.
Ерте балалық шағында бала Глуховтағы ән мектебінде оқыды, ал жеті жасында оны Санкт-Петербургтегі Сарай ән капелласына қабылдады. Онда ол шіркеу әндерін орындады, сондай-ақ итальяндық концерттік қойылымдар — «эрмитаждарда» жеке орындаушы болды. 11–12 жасында сол кезде қалыптасқан дәстүр бойынша әйелдер партияларын айтты, кейін ер адамдар партияларына көшті.
Капеллада Бортнянский хорды басқарған Бальдассаре Галуппиден музыка мен композиция сабағын алды. Хорда оның өгей ағасы Иван Толстой да ән салды.
Бортнянскийге он жеті жас болғанда Галуппи оны ерекше дарынды музыкант ретінде ұсынды, және оған Италияда оқуға стипендия тағайындалды. Тұрақты тұратын жері етіп Венецияны таңдады. XVII ғасырдан бастап қала опера театрымен танымал болды: дүниежүзіндегі алғашқы көпшілікке арналған опера театры осында ашылды, оған тек дворяндар емес, барлық қалаушылар кіре алатын.
Венецияда Галуппи де тұрған, Бортнянский оны Петербургте оқыған кезінен бастап құрметтеген. Ол жас музыканттың кәсіби маман болуына көмектесті. Білімін тереңдету үшін Бортнянский басқа да мәдени орталықтарға — Болоньяға падре Мартиниге, Римге және Неапольге барып оқыды.
Италияда ол мифологиялық сюжеттерге үш опера жазды: «Креонт» (1776), «Алкид» (1778) және «Квинт Фабий» (1779). Олардан басқа сонаталар, кантаталар және шіркеу шығармалары дүниеге келді. Рухани шығармалардың арасында латын және неміс тілдеріндегі, сүйемелдеусіз және оркестрмен орындалатындары болды, соның ішінде екі дауысқа және оркестрге арналған «Ave Maria».
1779 жылы Бортнянский Петербургтегі Сарай ән капелласына оралды. Ол Екатерина II сарайында қызмет етті. 1786–1787 жылдары француз тілінде кемінде төрт опера жазды: «Сұңқар» («Le Faucon»), «Сеньор мерекесі» («La fête du seigneur»), «Дон Карлос» («Don Carlos») және «Бәсекелес ұл, немесе Заманауи Стратоника» («Le fils-rival ou La moderne Stratonice»). Оларға либреттоны Франц-Герман Лафермьер жазды.
Сол жылдары ол аспаптық музыка да жазды: фортепианоға арналған сонаталар, фортепиано мен арфаға арналған квинтет, француз әндерінің циклі. Сонымен қатар шіркеу музыкасын жазды, онда рухани ән айтудың шығыс және батыс еуропалық дәстүрлерін біріктіріп, Италияда үйренген көпдауыстылықты қолданды. Кейбір шығармалар бірнеше хорға арналған — бұл тәсіл Габриелидің венециялық көпхорлылығынан бастау алады.
1796 жылы Бортнянскийді Сарай ән капелласының директоры етіп тағайындады. Қызмет еткен жылдары ол өте көп шығарма жазды: жүзден астам рухани туынды, төрт дауысты аралас хорға арналған 35 концерт және қос хорға арналған 10 концерт, сондай-ақ кантаталар мен гимндер.
Ол капеллада мінсіз техникалық және тембрлік сапасы мен жоғары вокалдық мәдениеті бар хор құрды. Капелла негізінен Глуховтағы мектепте-ақ украин музыкалық дәстүрлерін меңгерген әншілерден тұрды, ал Бортнянский сол дәстүрлерді капелла репертуарында бекітті. Ресейдегі көпдауысты хор дәстүрінің негізін де ол қалады.
1816 жылы Бортнянский императорлық жеңілдікке қол жеткізді: орыс рухани музыкасын шығару мен орындауға цензура жүргізу құқығын алды. Содан кейін ол орыс шіркеу көпдауыстылығының таңдаулы үлгілерін редакциялаумен айналысты.
1810-жылдардың екінші жартысында ол өз редакциясымен Галуппидің, Сартидің және Березовскийдің шығармаларын, сондай-ақ өзінің хор концерттерін шығарды.
Өмірінің соңында Бортнянский романстар, әндер және кантаталар жазуды жалғастырды. Ол Жуковскийдің сөзіне 1812 жылғы соғыс оқиғаларына арналған «Певец во стане русских воинов» гимнін жазды. Ол өз шығармаларының толық жинағын басып шығаруға дайындады және оған барлық дерлік қаражатын салды, бірақ бұл басылымның шыққанын көре алмады.
Бортнянский 1825 жылы Санкт-Петербургте қайтыс болды. Оның өтініші бойынша капелла пәтерінде оның «Вскую прискорбна еси душе моя» концертін орындады, ол осы музыка үстінде көз жұмды. Оны Смоленск православие зиратына жерледі, ал 1939 жылы сүйегі Александр Невский лаврасына, Тихвин зиратындағы Өнер шеберлері некропольіне көшірілді.
Композитор қайтыс болғаннан кейін оның жесірі Анна Ивановна қалған мұраны капеллаға тапсырды: рухани концерттердің гравирленген нота тақталарын және зайырлы шығармалардың қолжазбаларын. Бортнянскийдің хор шығармалары орындалып, көп рет қайта басылды, ал зайырлы шығармалары — опералары мен аспаптық музыкасы — көп ұзамай ұмытылды.
Зайырлы музыканы 1901 жылы, туғанына 150 жыл толу мерекесінде еске алды: капеллада ерте шығармалардың қолжазбалары табылып, олардың көрмесі ұйымдастырылды. Олардың арасында «Алкид» және «Квинт Фабий», «Сұңқар» және «Бәсекелес ұл» опералары, сондай-ақ Мария Фёдоровнаға арналған клавир шығармалары жинағы болды.
Бортнянскийдің зайырлы шығармалары туралы одан кейін тағы жарты ғасырдан соң ғана қайта айтыла бастады. Ол кезде көп нәрсе жоғалған еді: 1917 жылдан кейін капелла архиві таратылып, материалдары бөлшектеніп әртүрлі сақтау орындарына берілді. Кейбір шығармалар табылды, бірақ көбі із-түзсіз жоғалды, соның ішінде ұлы княгиняға арналған жинақ.
Бортнянскийдің рухани шығармалары XIX ғасырдағы орыс және украин композиторларына ықпал етті. Оның музыкасының әсері украин композиторлары Николай Лысенко, Кирилл Стеценко, Николай Леонтович, Борис Лятошинский және басқалардың шығармаларында да байқалады.
Бүгінде Бортнянскийдің рухани хор музыкасы жиі орындалады. Березовскийпен бірге ол орыс хор концертінің классикалық түрін жасаушы саналады. Оның төрт дауысты аралас хорға арналған 35 және қос хорға арналған 10 концерті бар. Соның бірі — «Вскую прискорбна еси душе моя» — ол қайтыс болған кезде оның пәтерінде орындалды. Концерттерден бөлек, ол херувим әндерін, кантаталар мен гимндер жазды.
Оның шығармаларының ішінде Херасков сөзіне XVIII ғасырдың соңында жазылған «Коль славен наш Господь в Сионе» рухани гимні бар. Бұл әуен Германияда да белгілі, онда оны Герхард Терстегеннің сөзімен («Ich bete an die Macht der Liebe») айтады. Сонымен бірге ол «Тебе Бога хвалим» гимніне музыка жазды, оны православие шіркеулерінде алғыс молебендерінің соңында айтады.
Ол зайырлы музыка да жазды: опералар, клавир сонаталары және камералық ансамбльдер. Аспаптық шығармалардың ішінде фортепиано, арфа, скрипка, виола да гамба және виолончельге арналған квинтет (1787) және фортепиано, арфа, екі скрипка, виола да гамба, виолончель мен фаготқа арналған концерт-симфония (1790) бар. Италияда оның опералары мен аспаптық музыкасы үлкен табысқа жетті, ал Петербург сарайында аспаптық шығармалар тек әуесқойлардың тар ортасында орындалды.
Бортнянский хор музыкасын шіркеу славян тілінде, сондай-ақ француз, итальян, латын және неміс тілдерінде жазды. Бүгінде оның рухани хор шығармалары жиі орындалады. Олар XVIII ғасырдағы православие рухани музыкасын түсіну үшін маңызды болып қала береді және келесі ғасырдағы орыс және украин композиторларына ықпал етті.
Бортнянский қайтыс болғаннан кейін оның мұрасының тізімінде бес итальяндық опера, орыс, француз және итальян тілдеріндегі 30 ария мен дуэт, орыс және итальян тілдеріндегі 16 хор, сондай-ақ басқа түрлердегі 61 шығарма — увертюралар, концерттер, сонаталар, марштар және үрмелі музыкаға, фортепианоға, арфаға және басқа аспаптарға арналған музыка көрсетілген. Тізімде нақты атаулар болмаған.
Біздің сайтта оның бір басылымы бар — төрт дауысты аралас хорға арналған «Kontakion of Christmas», деңгейі «Орташа». Бұл хор шығармасы, фортепиано пьесасы емес.