1857–1934 · Ұлыбритания · XX ғасыр
Эдуард Элгар (1857–1934) — Вустершірден шыққан романтикалық бағыттағы британ композиторы. Ол «Энигма-вариациялар», «Салтанатты және рәсімдік марштар», симфониялар, концерттер, ораториялар мен әндердің авторы; 1924 жылы корольдік музыканың шебері болып тағайындалды. Сайт каталогында оның «There is Sweet Music», Op. 53, No. 1 пьесасы бар, деңгейі — «бастауыш+».
Эдуард Элгар 1857 жылы 2 маусымда Вустер маңындағы Лоуэр-Бродхитте дүниеге келді. Әкесі Уильям фортепиано баптаумен айналысып, ноталар мен музыкалық аспаптар сататын, ал анасы Энн ұлы дүниеге келместен сәл бұрын католик дінін қабылдады, сондықтан бала католик болып шоқындырылып, тәрбиеленді. Эдуард жеті баланың төртіншісі еді.
Балалық шағы әкесінің дүкенінде, партитуралар, аспаптар мен оқулықтар арасында өтті, музыка теориясын Эдуард өз бетімен меңгерді. Әкесі Әулие Георгий шіркеуінде органда ойнайтын, ұлы оны жиі тыңдайтын. Сегіз жасынан бастап ол фортепиано мен скрипкада ойнауды үйрене бастады: скрипка оны көбірек қызықтырды, алғашқы шығармаларын да осы аспапқа жазды. Анасы өнерге қызығатын және оны қолдайтын; Эдуард одан әдебиетке деген талғамды және табиғатты сүюді мұра етті. Жылы жазғы күндері ол қолжазбаларды қала сыртына алып шығып, сонда зерттейтін.
Он бес жасында Эдуард Лейпцигте оқуды армандап, тіпті неміс тілін үйрене бастады, бірақ сапарға қаржы табылмады. Ол мектепті тастап, жергілікті солиситорға жұмысқа орналасты, бірақ бұл қызмет көңіліне жақпады. Шамамен сол кезде ол алғаш рет скрипкашы және органшы ретінде көпшілік алдында өнер көрсетті. Бірнеше айдан соң ол музыка үшін кеңседен кетті: фортепиано мен скрипкадан сабақ беріп, кейде әкесінің дүкенінде көмектесіп жүрді.
Әкесімен бірге Элгар Вустердің «Glee club» ерлер хорына қатысты: сүйемелдеді, скрипкада ойнады, музыка шығарды, аранжировка жасады және алғаш рет дирижерлік етті. Лондонда қысқа уақыт оқыған Адольф Поллитцер оны жетекші солист бола алады деп санады. Бірақ Элгардың өзі Лондондағы виртуоздарды тыңдағаннан кейін скрипкасының дыбысы жеткіліксіз деп шешіп, солистік мансаптан бас тартты.
22 жасында Элгар Вустердің психиатриялық ауруханасы қызметкерлерінің оркестріне — музыканың емдік күшіне сенетін Павиктегі мекемеге — капельмейстер болды. Ол бұл қызметті 1879 жылдан бастап бес жыл атқарды, онда аптасына бір рет баратын. Вустершірде скрипкашы болған жылдар оған көп жағынан ең бақытты кез болды. Ол Вустер және Бирмингем фестивальдерінде скрипкада ойнады, онда Дворжактың Алтыншы симфониясы мен «Stabat Mater» шығармасын орындады, оларды автордың өзі дирижерледі. Үрмелі аспаптар квинтетінде ол інісі Фрэнкпен қатар фагот тартып, квинтет үшін Моцарттың, Бетховеннің және Гайднның шығармаларын аранжировкалап берді.
1880 жылы Элгар алғаш рет шетелге, Парижге барды, ал 1882 жылы Лейпцигте болды: бірінші дәрежелі оркестрлерді тыңдап, Вагнердің музыкасын алғаш рет естіді. Лейпцигте оның таныс қызы, консерваторияның студенті Хелен Уивер тұратын. 1883 жылдың жазында олар құда түсті, бірақ келесі жылы келісім бұзылды, және Элгар мұны ауыр өткерді.
1882 жылдан бастап Элгар жеті жыл бойы Бирмингемдегі Уильям Стоклидің оркестрінде скрипкада ойнады; 1883 жылы 13 желтоқсанда оркестр оның алғашқы оркестрлік шығармаларының бірі — «Sérénade mauresque» шығармасын орындады. Автор дирижерлік етуден бас тартып, скрипкашылар арасында қала берді. Ол шығармаларын бастырмақ болып Лондонға жиі барды, бірақ көңіл-күйі түсіп, ақшасыз жүрді: 1884 жылдың сәуірінде досына ақшасы мүлде жоқ екенін жазды.
29 жасында сабақ беру кезінде Элгар жазушы Эллис (Кэролайн) Робертспен танысты; ол Элгардан сегіз жас үлкен еді, ал әкесі, генерал-майор сэр Генри Робертс, ол кезде қайтыс болған. Отбасы қарсы болды, бірақ үш жылдан соң, 1889 жылы 8 мамырда олар Бромптон часовнясында үйленді. Құдалық сыйы ретінде Элгар оған скрипка мен фортепиано үшін «Salut d'Amour» атты шағын пьесасын сыйлады, ал ол оған 1880 жылы жазған өлеңін берді; көп ұзамай Элгар оған музыка жазды.
Эллис күйеуінің істерін жүргізіп, оның хатшысы болды, көңіл-күйінің құбылуына байсалды түрде төтеп беріп, шығармаларын ізгі ниетпен сынады. Оның мансабы үшін ол өз жоспарларының бір бөлігінен бас тартты. Оның қолдауымен Элгарлар елдің музыкалық орталығына жақын болу үшін Лондонға көшті, ал Элгар композициямен батыл айналысты. 1890 жылы 14 тамызда оларда қыз — Кэрис Айрин дүниеге келді.
Бірақ Лондон табыс әкелмеді: қызықтыратын мүмкіндіктер үзіліп қалып отырды, ал Ковент-Гарденнің кейбір шығармаларын сынап көру туралы ұсынысы театрға Артур Салливан ескертусіз келгенде күшін жойды. Жалғыз маңызды тапсырыс 1890 жылғы Вустер фестивалі үшін «Froissart» пьесасы болды: қыркүйекте оның премьерасын Элгардың өзі Вустерде дирижерледі. 1891 жылы отбасы Вустершірге оралып, Грейт-Молвернге қоныстанды, онда Элгар сабақ беріп, жергілікті ұжымдарды дирижерлеп күн көрді. Табиғатқа және достарға жақын өмір оның денсаулығына пайдалы болды.
1890-жылдары Элгар Мидлендтің ірі хор фестивальдері үшін жазған шығармаларымен бірте-бірте танылды. Лонгфеллодан шабыт алған «The Black Knight» (1892) мен «King Olaf» (1896), «The Light of Life» (1896), «Caractacus» (1898) орташа табыс тапты, ал Novello баспасы оның тұрақты баспагері болды. Сыншылар сыпайы болды, бірақ тебірене қоймады, ақша әрең жетті, ал 1898 жылы Элгар неғұрлым ірі шығармамен табысқа жетуді үміт етті.
1899 жылы, 42 жасында, Элгар «Энигма-вариацияларды» жазды; Лондонда оларды алғаш рет Ханс Рихтердің жетекшілігімен орындады. Әрбір вариация композитордың достарының бірінің портреті, ал, бәлкім, ең танымалы — «Нимрод» — Август Йегерді бейнелейді. Ресми түрде шығарма «Түпнұсқа тақырыпқа вариациялар» деп аталады, ал «Энигма» сөзі алғашқы алты такттың үстінде тұр. Құпиясы мынада: вариация он төрт, ал Элгардың айтуынша, бүкіл циклдің бойымен тағы бір тақырып өтеді, ол еш жерде шырқалмайды және оны ол ешқашан атаған жоқ.
Келесі шығарма — Джон Генри Ньюманның өлеңіне солистер, хор және оркестр үшін жазылған «Геронтийдің арманы» (The Dream of Gerontius) болды, ол 1900 жылғы Бирмингем фестивалі үшін жасалды. Рихтердің жетекшілігімен өткен премьера хор нашар дайындалғандықтан сәтсіз болды, бірақ сыншылар шығарманың шеберлігін мойындады. Кейін 1901 және 1902 жылдары Дюссельдорфта, содан соң Венада, Парижде және Нью-Йоркте орындалды, ал көп ұзамай шығарма британдық тыңдармандарға да ұнады. Католиктік сюжет англикан ортасындағы барлығының көңілінен шыға бермеді: 1901 жылы Глостер соборының деканы шығарманы өз соборында орындауға тыйым салды, ал бір жылдан кейін Вустердегі декан тек қысқартуларға ғана келісті.
Элгарды, мүмкін, ең көп білетіні — 1901 мен 1930 жылдар аралығында жазылған бес «Салтанатты және рәсімдік марштың» біріншісі. 1901 жылы Лондондағы променад-концертте Генри Вудтың жетекшілігімен оны екі рет қайталап ойнауға тура келді. Әнші Клара Батт композиторды марштың орта бөлімінің әуеніне сөз жазуға болатынына сендірді; осылайша «Land of Hope and Glory» әні пайда болды, ол 1902 жылғы «Таққа отыру одасына» енді, ал қазір Ұлыбританияның бейресми әнұраны саналады.
1904 жылы наурызда Ковент-Гарденде Элгар шығармаларының үш күндік фестивалі өтті: ағылшын композиторына мұндай құрмет бұрын көрсетілмеген еді. 1904 жылы 5 шілдеде Элгарға Букингем сарайында рыцарь атағы берілді, ал тамызда отбасы Херефорд шетіндегі Плас-Гвин үйіне көшіп, онда 1911 жылға дейін тұрды. 1905–1908 жылдары ол Бирмингем университетінде музыка профессоры болды: қызметке құлықсыз келісіп, қызметті Гранвилл Бантокқа қуана тапсырды.
Элгар он жылға таяу уақыт бойы ойында жүрген Бірінші симфония (1908) салтанатты жеңіс болды: премьерадан кейін бірнеше апта өткенде оны Нью-Йоркте, Венада, Санкт-Петербургте және Лейпцигте ойнады, ал бір жылдан сәл астам уақытта жүз рет орындалды. Фриц Крейслердің тапсырысымен жазылған Скрипка концерті (1910) де зор табыс тапты. 1911 жылы Лондонда алғаш орындалған Екінші симфония мұндай қабылдауға ие болмады, композитор көңілі қалды. 1911 жылы маусымда Элгарға Еңбек сіңіру ордені (Order of Merit) берілді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары Элгар болашақ құрбандықтардан қорыққанымен, патриоттық сезімге де бой алдырды: арнайы констебльдер қатарына жазылып, Бельгия құрметіне «Carillon» және Польша құрметіне «Polonia» жазды. Кейін Лоренс Биньонның өлеңдеріне «The Spirit of England» (1915–1917), балаларға арналған «The Starlight Express» пьесасына музыка (1915) және «The Sanguine Fan» балеті (1917) пайда болды.
Соғыстың соңына қарай Элгардың денсаулығы шайқалып, әйелі оған Суссекстегі Brinkwells үйін жалға алды. Онда ол күш жинап, 1918–1919 жылдары скрипка сонатасын, фортепиано квинтетін, ішекті квартет пен виолончель концертін жазды. Алғашқы үш шығарма жақсы қабылданды, ал концерттің 1919 жылы қазандағы премьерасы сәтсіз өтті: басқа дирижер өз репетициясын Элгардың есебінен созып жіберген еді. Лондонда келесі орындауды бір жылдан астам күту керек болды.
1920 жылы 7 сәуірде қысқа аурудан кейін Эллис қайтыс болды, ол 72 жаста еді. 1920-жылдары Элгардың музыкасы сәннен шықты, бірақ оның жанкүйерлері оны орындай берді. 1924 жылы Элгар корольдік музыканың шебері болып тағайындалды. Ол 1934 жылы 23 ақпанда Вустерде қайтыс болды. Үшінші симфония мен фортепиано концертінің эскиздері қалды (концерттің эскиздері 1913 жылға жатады); оларды кейін басқа композиторлар дамытты.
Элгар оркестрлік шығармалар, ораториялар, симфониялар, камералық музыка, аспаптық концерттер мен әндер қалдырды. Олардың ең танымалдары — «Энигма-вариациялар», «Салтанатты және рәсімдік марштар», екі симфония, скрипка мен виолончельге арналған концерттер, ал хор музыкасынан — «Геронтийдің арманы». Элгарды көбіне типтік ағылшын композиторы деп санаса да, оның музыкалық ықпалдарының көпшілігі континенттік Еуропадан келген; академиялық ортада ол өзін-өзі оқытқан композитор болды. Оның оркестрлік музыкасы, әсіресе «Энигма-вариациялар», сол кездегі Орталық Еуропа дәстүрімен көп ортақтас.
Элгардың музыкасын түрлі жағдайда естуге болады. Бірінші «Салтанатты және рәсімдік марш» дәстүр бойынша Би-Би-Си промс фестивалінің қорытынды концертінде орындалады, ал Америкада оның орта бөлімі «Бітіру маршы» ретінде белгілі. Екі дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарды еске алу рәсімінде Лондон Кенотафында құрама оркестрлер «Энигма-вариациялардан» «Нимрод» орындайды. Оның шығармаларының қатарында «The Wand of Youth» сюиталары мен скрипка мен фортепианоға арналған «Salut d'Amour» жатады. Композитор қайтыс болғаннан кейін оның танымалдығы бір ұрпақ бойы төмендеді және 1960-жылдардан бастап ғана, жаңа жазбалардың көмегімен айтарлықтай өсті; оны бүгін де Ұлыбританиядан тыс жерге қарағанда Ұлыбританияда көбірек ойнайды.
Басты белестері мынадай: Бірінші симфония (1908), Скрипка концерті (1910) және Екінші симфония (1911). Алғашқы екі шығарма зор табыс тапты, ал Екінші симфония мен Виолончель концерті (1919) тыңдарманды бірден жаулап алған жоқ және британ оркестрлерінің репертуарына жылдар бойы жол салды. 1918–1919 жылдары Элгар камералық шығармалар да жазды: скрипка сонатасын, фортепиано квинтетін және ішекті квартетті. Элгардың кейінгі ірі діни хор шығармалары жақсы қабылданды, бірақ тұрақты репертуарға енген жоқ. Ішекті аспаптарға ол Серенада (1892) мен Кіріспе және аллегро (1905) жазды, ал соғысқа дейін хор одасы «The Music Makers» (1912) және симфониялық этюд «Falstaff» (1913) жазды; екеуін де сыпайы қабылдады, ерекше шабыт болған жоқ.
Элгардың жанрларының қатарында әндер де бар. Сайт каталогында қазір оның бір ғана пьесасы бар — «There is Sweet Music», Op. 53, No. 1, деңгейі «бастауыш+»; осы композитормен аспапта танысуды содан бастауға болады. Ал оның үлкен оркестрінің қалай шырқайтынын есту үшін «Энигма-вариацияларды» немесе бірінші салтанатты маршты тыңдаған жөн.