1866–1925 · Франция · XX ғасыр
Эрик Сати (1866–1925) — «Гимнопедиялар» мен «Гноссиенналар» сияқты қысқа фортепиано пьесаларын жазған француз композиторы әрі пианисі. Ол арнайы тыңдамай-ақ қоя беруге болатын «жиһаз музыкасы» жанрын ұсынды және бірнеше музыкалық ағымның бастаушысы саналады. Бүгінде Сати — ХХ ғасырдың ең жиі орындалатын фортепиано композиторларының бірі; сайтта оның орта және ортадан жоғары деңгейдегі пьесалары жинақталған.
Эрик Сати 1866 жылы 17 мамырда Нормандиядағы шағын қалашық Онфлёрде дүниеге келді; әкесі Альфред Сати теңіз делдалдығымен айналысатын, ал шотландиялық шыққан анасы Джейн Лесли Антон еді. Бала төрт жаста кезінде, 1870 жылы, Сатилер Парижге көшті. Екі жылдан соң, 1872 жылы, анасы қайтыс болып, Эрик пен кіші бауыры Конрад қайтадан Онфлёрге, әкесі жағынан атасы мен әжесіне тәрбиеленуге жіберілді; онда оларды қайта католик дініне шоқындырды, ал әпкесі Парижде әкесімен қалды. 1878 жылы әжесі қайтыс болғанда, ағайынды екеу Парижге оралып, әкесі олардың тәрбиесіне өзі кірісті.
Парижде әкесі көп ұзамай екінші рет үйленді — өзінен он жас үлкен пианист әрі салон композиторы Эжени Барнетшке; сол кезде әлі он екі жаста ғана болған бала өгей шешесін ұнатпады. Дәл Эжени өгей ұлын фортепианода ойнауға алғаш үйретті және оны музыкант мамандығына бағыттады: 1879 жылы қарашада Сати Париж консерваториясының фортепианоға арналған дайындық сыныбына түсті. Ұстаздары одан риза болмады, және 1882 жылы, екі жарым жылдық орташа оқудан кейін, оны шығарып жіберді. Сақталған алғашқы шығармасын — фортепианоға арналған қысқа Allegro пьесасын — ол 1884 жылы Онфлёрдегі демалыс кезінде жазды, дәл сол кезден бастап атын «Erik» деп қол қоя бастады, бұрынғы «Eric» орнына. 1885 жылы Сати консерваторияға қайта түсті, бірақ бұл жолы да оқуын бітіре алмады. Одан кетуге ұмтылып, 1886 жылы ол өз еркімен жаяу әскер полкіне жазылды; әскери өмір оған консерваториядан артық ұнамады, және ол қыс түнінде әдейі суық тиіп ауырып, қызметтен босатылды.
1887 жылы шамасында, жиырма бір жасында, Сати әкесінің үйінен кетіп, Монмартрға қоныстанды. Алғашында ол «Шэ Нуар» кабаресінде пианист болып күн көрді, кейін көрші «Обер дю Клу» мекемесіне ауысты. 1888 жылы ол жалғыз фортепианоға арналған «Үш гимнопедия» пьесасын, ал 1889 жылдан бастап алғашқы «Гноссиенналарды» жазды; олардың кейбірінде Сати такт сызықтарынан мүлдем бас тартты.
Монмартрда Сати Клод Дебюссимен жақындасты — олардың достығы жиырма жылдан астам уақытқа созылды. 1893 жылы Сатидің, көрінгеніндей, өмірінде болған жалғыз ғашықтық оқиғасы өтті: ол суретші Сюзанна Валадонмен танысып, алғашқы түннен кейін-ақ оған үйленуге ұсыныс жасады, олар некеге тұрмаса да, ол Сатидің бөлмесінің қасына көшіп келді. Ол оны «Бики» деп атап, оның көзі, қолдары мен кішкентай аяқтары туралы толғанысты жазбалар қалдырды, оған арнап «Готикалық билер» шығармасын жазды, ал ол Сатидің портретін салды. Бес айдан соң Валадон кетіп қалды, Сати өз сөзімен айтқанда, оны мұздай жалғыздықта қалдырып.
1898 жылы Сати шулы Монмартрдан Париждің оңтүстігіндегі тыныш Аркёй қаласаншасына көшті — және өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды, үйіне ешқашан қонақ шақырмады. Табысын әлі де кабаре әкелетін: ол фортепиано мен дауысқа арнап жүзден астам сәнді әнді өңдеп, оларға өз әндерін де қосты, солардың арасында — Анри Пакоридің сөзіне жазылған «Же тё вё» және Доминик Бонно мен Нюма Блестің сөзіне жазылған «Ля Дива де л'Ампир». 1898-1908 жылдар аралығында ол Венсан Испаның шамамен отыз мәтініне музыка жазып, өңдеді. Кейінгі жылдары Сати бұл кабаре музыкасы туралы жеккөрінішпен айтып, оны өзінің шынайы стиліне жат деп есептеді.
Сати үшін бетбұрыс 1902 жылы болды, ол Дебюссидің «Пеллеас пен Мелизанда» операсының тұсаукесерін тыңдап, өз жазу мәнеріне қайта көз жүгіртті. Техникасын жетілдіргісі келіп, ол 1905 жылы қазанда — есейген адам ретінде — Париждегі Схола канторумға түсіп, онда контрапунктті Альбер Руссельден, композицияны Венсан д'Эндиден үйренді; д'Энди өзі түпнұсқалықтан гөрі қатаң техниканы бірінші орынға қоятын. Бұл жолы оқу консерваториядағыдан әлдеқайда сәтті өтті: үш жылдық еңбектен соң Сати контрапункт бойынша диплом алды, ал Сколадағы сабақтар 1912 жылға дейін жалғасты.
Сати ұзақ уақыт бойы қалың көпшілікке дерлік беймәлім болды — мысқылшыл әрі оқшауланған ол Париждің музыкалық ортасынан аулақ жүрді. Бетбұрыс 1911 жылдың басында болды: Равель мен оның пікірлестері неғұрлым консервативті Ұлттық музыка қоғамына қарсы құрған Тәуелсіз музыка қоғамының концертінде Равель Сатидің ерте шығармаларын орындады, содан кейін оны кенеттен өріп келе жатқан музыкалық революцияның хабаршысы деп атай бастады. Сол кезде Дебюсси «Бірінші» және «Үшінші гимнопедияларды» оркестрлеп, өзі дирижёрлық етті, баспагер Деме Сатиден жаңа шығармалар тапсырыс беріп, ол ақыры кабареден бас тартып, композицияға толық берілді; осылайша, басқалармен қатар, сәнді басылыммен шыққан «Спорт және ойын-сауық» (1914) циклі дүниеге келді.
1915 жылы Сати Жан Коктомен танысты, ал 1916 жылдан бастап олар Сергей Дягилевтің тапсырысымен, Пабло Пикассо безендірген, Леонид Мясин қойған «Парад» балеті үстінде бірге жұмыс істей бастады. Тұсаукесер 1917 жылы 18 мамырда «Шатле» театрының сахнасында өтіп, залда дүрбелеңге ұласты; партитурада джаз ырғақтары естіліп, аспаптар арасында жазу машинкасы, пароход гудогі мен сирена болды. Баспасөздегі жағымсыз пікірлерден кейін Сати сыншы Жан Пуэгке қорлаушы жазба жіберді, іс сотқа дейін жетіп, түрмеге отырғызу қаупі туды. Дегенмен дәл осы дүрбелең Сатиге танымал болуға көмектесті, ал одан кейінгі жұмысы негізінен театрмен байланысты болды — көбіне тапсырыспен.
1916 жылы қазанда княгиня де Полиньяктың — туған тегі Уиннаретта Зингердің — тапсырысымен Сати Платон диалогтарының Виктор Кузен жасаған француз аудармасына негізделген камералық ораторияны, «Сократты», жаза бастады; партитураны 1918 жылы аяқтады. Жұмысты сыншы Пуэгпен болған сот ісі біраз уақытқа тоқтатты. Тұсаукесерде Сати өз шығармасын заманауи сезіммен астасқан классикалық қарапайымдылыққа оралу деп атады, ал Сати сүйсінген Игорь Стравинский бұл жұмысты жоғары бағалады.
Сатидің айналасында жас композиторлардың топтары бірінен соң бірі пайда болып отырды, ол алдымен оларды қолдап, кейін жиі қатты сынмен олардан алшақтап кететін. Алғашында бұл Равельге жақын шеңбер еді, оның орнына «Алтылық» келді — Жорж Орик, Луи Дюрей, Артюр Онеггер және Жермена Тайфер, оларға кейінірек Франсис Пуленк пен Дариус Мийо қосылды; 1918 жылы Сати осы топпен де қарым-қатынасын үзді. 1920-жылдары оны басқа жас музыканттар қоршап тұрды — Анри Клике-Плейель, Роже Дезормьер, Максим Жакоб және Анри Соге, — олар тарихта «Аркёй мектебі» деген атпен қалды. Бұл өткірлік ескі достықты да айналып өтпеді: 1917 жылы Сати өзінің жаңа шығармаларына немқұрайлы қарағаны үшін Дебюссиге ренжіп, онымен араздасты, ал бір жылдан соң Дебюсси қайтыс болғанда, Сати оның жерлеу рәсіміне әдейі бармады.
1924 жылы оның екі балетінің тұсаукесері бірінен соң бірі өтті — хореографиясын Мясин, безендіруін Пикассо жасаған «Меркурий» және Франсис Пикабиа мен Рене Клермен бірлесіп жасалған «Қойылым тоқтатылды»; екеуі де тұңғыш кешінде-ақ дүрбелең тудырды. Музыкадан бөлек, Сати баспасөзге көп жазды — «Ревю мюзикальден» және Париж газеттерінен бастап «Vanity Fair» сияқты ағылшын тіліндегі басылымдарға дейін; ол сондай-ақ өз партитураларын орындаушыларға арналған жазбаша ескертпелермен молынан толтыратын, тіпті бір кезде оларды сахнадан дауыстап оқымауды арнайы өтінуге тура келді.
1925 жылдың басында Сатидің денсаулығы күрт нашарлады; граф Этьен де Бомон оған Париждегі Сен-Жозеф ауруханасында алдын ала төленген жеке палата ұйымдастырды. Сати сол жерде 1925 жылы 1 шілдеде, елу тоғыз жасында, бауыр циррозынан қайтыс болды — көп жылғы ішімдікке құмарлықтың салдары еді. Оны өмірінің төрттен бір ғасырдан астамын өткізген Аркёй қаласаншасының зиратына жерледі. Оны соңғы сапарға шығарып салғандар аз болды — жерлеу рәсіміне қатысқан сирек суретшілердің бірі композитор әрі дирижёр Габриель Пьерненің ұлы, суретші Жан Пьерне еді, — ал алғаш үн қатқандар негізінен Жан Кокто мен «Алтылық» және «Аркёй мектебі» композиторлары болды. Сатидің музыкасына шынайы қызығушылық тек ХХ ғасырдың орта шенінен бастап қана қайта оралды, ал бүгінде ол — сол ғасырдың ең жиі орындалатын фортепиано композиторларының бірі.
Сати жазғанның көбі жалғыз фортепианоға арналған және көбіне қысқа: ол ірі симфониялық партитуралар дерлік қалдырмаған. Оның гармониясы жиі шешілмеген аккордтарға негізделген, кейбір пьесаларында — мысалы, «Гноссиенналарда» — такт сызықтары мүлдем жоқ, ал әуендері айрықша қарапайым және көбіне ескі шіркеу музыкасына сілтейді. Кейінгі аспаптық циклдарын Сати әдейі күлкілі атаулармен безендірген — «Иттің шынайы солғын прелюдиялары» немесе «Бюрократиялық сонатина» сияқты. «Жұлдыздар ұлы» (1891) пьесасында ол алғашқылардың бірі болып гармонияны кварта бойынша құрылған аккорд тізбектеріне негіздеді — бұл тәсілді кейін басқа француз композиторлары да қолдана бастады. Ал 1892 жылы Сати өзінің жеке шығармашылық әдісін ойлап тапты: әр пьесаға ол бірнеше — әдетте бес-алтыдан аспайтын — қысқа музыкалық үзінді жазып, кейін оларды жай ғана бір-бірімен жалғастыратын. Оның шығармашылығындағы бөлек құбылыс — өзі ойлап тапқан «жиһаз музыкасы», яғни бөлме көрінісінің бір бөлігіндей естілетін, назар аудартпайтын фондық музыка; осындай жазудың бір мысалы — Рене Клердің «Антракт» фильміне жазылған «Синема» пьесасы.
Сайтта Сатидің шығармалары бойынша 13 нота басылымы бар, олардың барлығы жалғыз фортепианоға арналған. Солардың арасында — үш «Гимнопедияның» және үш «Гноссиенненің» (№1–3) барлығы, сондай-ақ жеті басқа пьеса: «Españaña», «Le porteur de grosses pierres», «Celle qui parle trop», «Regrets des Enfermés (Janas et Latude)», «Sa Taille», «Ses Jambes» және «Tyrolienne turque». Күрделілік деңгейі бойынша алты басылым «орта», ал жетеуі «ортадан жоғары» деп белгіленген; сайтта бастапқы немесе жоғары деңгейдегі басылым жоқ.
Сайттағы Сатидің ноталарымен танысуды «орта» деңгейдегі «Le porteur de grosses pierres» пьесасынан бастауға болады, сол деңгейдегі «Гноссиенна №2», «Гноссиенна №3» және «Гимнопедия №1» пьесаларымен жалғастырып, содан кейін «ортадан жоғары» деңгейдегі «Celle qui parle trop» пьесасына көшуге болады.