1855–1899 · Франция · Романтизм
Эрнест Шоссон (1855–1899) — Жюль Массненің шәкірті, Сезар Франк үйірмесіне жақын болған француз композиторы. Ол аз жазған, шығармаларының шамамен үштен екісі — әндер; ең жиі орындалатын туындысы — скрипка мен оркестрге арналған «Поэма». Сайтта орындаушыларға арналған дауыс пен фортепианоға жазылған әндері бар.
Эрнест Шоссон 1855 жылы 20 қаңтарда Парижде бай буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Әкесі ұлы туар алдында ғана байыды: XIX ғасырдың елуінші жылдарында Осман жоспарымен астананың орталығы қайта салынып жатқанда, ол мемлекеттік мердігерлік жұмыстар алған. Әкесі ұлына сенімді мамандық қалады, сондықтан Шоссон Париж университетінің заң факультетіне түсті. Ол ұқыпты оқыды, бірақ сабақтар да, болашақ заңгер қызметі де оны қызықтырмады.
Өмірдегі басты ісі деп ол әдебиет пен музыканы, жалпы өнер ортасындағы өмірді санады. Алғашқы шығармалары жақын құрбысы, музыка мен әнді сүйетін мадам де Рессакқа деген ынтызарлықтың әсерімен пайда болды. Оған Рихард Вагнердің «Ұшатын голландиялық» және әсіресе «Тристан мен Изольда» опералары қатты әсер етті; бұл операларға таңданысын ол өмірінің соңына дейін сақтады. 1877 жылы Шоссон заңгер дипломын алды да, екі жыл апелляциялық соттың адвокаты болып саналды, бірақ қызметіне дерлік көңіл бөлмеді.
Сол жылдары Шоссон опера театрларына, аристократиялық және әдеби салондарға жиі барып, көптеген танымал адамдармен таныса бастады. Ең маңыздысы 1878 жылы Венсан д’Эндимен кездесуі болды: ол жас композитор әрі дирижёр, Сезар Франк үйірмесінің ең белсенді шәкірттерінің бірі еді. Дәл осы кездесу Шоссонның кейінгі өміріне және композиторлық мамандықты түпкілікті таңдауына ең көп әсер етті.
Ол диссертация жазып, құқық саласында докторлық дәреже алды да, содан кейін заңгерлікті тастады. 1879 жылы Шоссон Париж консерваториясына, Жюль Массненің композиция сыныбына түсті. Кейін д’Энди кеңес бергендіктен, ол Сезар Франкпен де жұмыс істей бастады. Ол кезде оның қоржыны онша үлкен емес еді: он шақты фортепиано пьесасы мен әндер.
Франктың төңірегіне жастар жиналды — Анри Дюпарк, Ги Ропарц, Габриэль Пьерне. Ол жылдары олардың үйірмесі консерваториялық топтарға белсенді қарсы тұрды және, шын мәнінде, консервативті Академияға қарсы бірден-бір ұйымдасқан оппозиция болды. Шоссон оның белсенді мүшесі болды, бірақ музыкалық истеблишментпен араздаспады: ол дәулетті әрі дербес көзқарасты адам ретінде қарсы жақтарды бір-бірімен жақындастырды.
Консерваторияны тастаған соң Шоссон Еуропа бойынша көп саяхаттады. 1882 жылы д’Эндимен бірге ол Вагнердің «Парсифаль» премьерасына алғаш рет Байройтқа барды. Сол жылы ол «Вивиан» симфониялық поэмасын жазды, оны бес жылдан кейін қайта өңдеді; онда оның шығармашылық мәнерінің басты белгілері анық көрінген. Шоссонның стилі Вагнер, Франк және д’Энди әсерімен қалыптасты — бұл гармониясы күрделенген, француздық әуезділігі бар кеш романтизм.
1883 жылдың басында Шоссон Жанна Эскудьеге ғашықтықпен үйленді. Оның қарындасы Мадлен ірі француз музыкалық баспасының басшысы Анри Лероллге тұрмысқа шыққан еді, сондықтан Шоссон баспагердің жақын туысы болды. 1883 жылы Байройтқа екінші сапарында ол Вагнерді тыңдауға енді жас әйелімен бірге барды.
Ол жиі әрі ләззатпен саяхаттады: он бес жылда Чехиядан Испанияға дейінгі бүкіл Еуропаны дерлік аралап шықты. Әсіресе ол Италиядағы шағын Фьезоле қаласын жақсы көрді, онда демалып, көп шығарма жазды. Брюссельге де жиі барды: онда оның музыкасы туған Парижге қарағанда жылырақ қабылданды, ірі шығармаларының көптеген премьерасы дәл Брюссельде өтті.
Байлық, жеңіл мінез, жоғары қоғамдағы байланыстар және сәтті үйлену Шоссонның Франция музыка және өнер өміріндегі орнын бекітті. Оның дерлік барлық шығармасы Париждің ең ірі музыкалық баспасында бірден жарияланып отырды. 1886 жылдан 1899 жылы қайтыс болғанға дейін ол д’Эндимен бірге Ұлттық музыка қоғамының хатшысы, кейін бас хатшысы болды. Өз жағдайын ол Франк үйірмесіндегі достарына орындар мен лауазымдар алуға көмектесу үшін пайдаланды. Сенімді вагнершіл ретінде ол Академияның ең қиыншыл консерваторларына қарсы тұрып, жаңа бағыттарды қолдады.
Оның салонына апта сайын композиторлар Анри Дюпарк, Габриэль Форе, Клод Дебюсси және Исаак Альбенис, скрипкашы Эжен Изаи, әнші Полина Виардо, пианист Альфред Корто-Дени, ақын Стефан Малларме, жазушы Иван Тургенев пен суретші Клод Моне келіп тұрды. Шоссон сондай-ақ негізінен француз импрессионистерінің картиналарынан тұратын кескіндеме жинағын құрастырды. Оның қатысуымен д’Энди мен Шарль Борд «Шола кантору» мектебін ұйымдастырды, ал Ги Ропарц Нанси консерваториясының директоры болды.
Дәл осы жылдары Шоссон өзінің ең жарқын әрі маңызды туындыларын жазды. Оның үш бөлімді си-бемоль мажор симфониясы, ор. 20 (1890) және әсіресе скрипка мен оркестрге арналған «Поэма» (1896) әлі күнге дейін танымал: оны үнемі орындайды, ол әлемнің ең атақты скрипкашыларының репертуарына кіреді.
1890-жылдардың басында Шоссон кейіннен француз музыкасының келбетін ширек ғасыр бойы айқындаған екі жас музыкантпен — Клод Дебюсси және Эрик Сатимен жақындасты. Дебюсси үшін ол үлкен дос әрі ішінара тәлімгер болды. Дебюсси ол кезде музыкалық академиямен қарым-қатынасын үзіп, дерлік оқшауда қалған еді және Шоссонның жеке қолдауына, байланыстарына сенді. Шоссон Дебюссидің көптеген баспа және концерттік жобаларына көмектесті, ал өзі оның алғашқы импрессионистік шығармаларының ықпалына түсті. Оны әсіресе Дебюссидің өзі фортепианода орындаған, әлі нобайда естіген «Фавннің түстен кейінгі демалысы» таңдандырды.
Импрессионизм іздері Шоссонның барлық кейінгі шығармаларында байқалады: скрипка мен оркестрге арналған «Поэмада», «Мерекелік кеш» симфониялық поэмасында, сопрано мен оркестрге арналған «Үздіксіз әнде», 1890-жылдардағы көптеген фортепиано және вокал туындыларында. Оларда жазу түрлі-түсті, кейде мүлде мөлдір бола түседі. Бірақ достық толық жүзеге аспады: Дебюсси өткір вагнерге қарсы позиция ұстанған кезде, олардың қарым-қатынасы біршама салқындады.
Шоссонның Эрик Сатидің тағдырына қатысуы — бөлек бір тарау. Бас хатшы қызметін атқарған ол Сатидің Дебюсси оркестрлеген екі «Гимнопедиясын» орындауға жеке өзі қол қойды; оларды 1897 жылы 20 ақпанда Эрар залында Ұлттық музыка қоғамының концертінде ойнады. Бұл Сати музыкасының үлкен симфониялық оркестрмен алғашқы орындалуы болды және келесі жиырма жыл бойы жалғыз болды. Сатидің өзі Шоссонды жылдар өтсе де үнемі алғыспен еске алып жүрді.
Достары, таныстары және қызғаншақтар Шоссонды бақытты адам деп атады: сәттілік оған дерлік барлық істе серік болды, мінезі де бақытты еді. 1899 жылы 10 маусымда шығармашылық күші гүлденген шағында ол қайғылы қаза тапты. Сена мен Уаза департаментіндегі Лимедегі өз иелігінде ол велосипед теуіп жүріп, еңістен тым жылдам төмен түсті, басқаруды жоғалтып, кірпіш қабырғаға соғылды, ал композитор сол жерде қайтыс болды. Оған 44 жас еді. Ол Париждегі Пер-Лашез зиратындағы отбасылық кесенеге жерленді.
Шоссонның шығармалар тізімі онша үлкен емес: жарияланған 39 опус және шамамен сонша жарияланбаған шығарма, көбіне шағын және камералық формалар. Олардың шамамен үштен екісі — дауысқа арналған фортепианомен, түрлі ансамбльдермен және оркестрмен жазылған әндер, сондықтан Шоссон табиғатынан вокалдық композитор. Оған просодия өнері әсіресе маңызды болды: ол дауысты, өлең мәтінін және аспаптық сүйемелді толық ұштастыруға ұмтылды және бұған табиғи әрі тартымды түрде қол жеткізді.
Шоссон шығармашылығын шартты түрде үш кезеңге бөледі. 1886 жылға дейін оның музыкасы өте француздық, жеңіл, Массне рухындағы икемді әуендермен жазылған. 1886 жылдан кейінгі шамамен сегіз жыл ішінде Вагнер мен Франк ықпалы басым: музыка драмалы әрі шиеленіскен, гармония өткірірек әрі тығызырақ бола түседі. 1893 жылдан, Дебюссимен тығыз араласқан кезеңде, оған импрессионизм белгілері еніп, фактура мөлдірленіп, гармония нәзіктене түседі. 1894 жылы әкесінен айырылған соң Шоссон француз символистерінің поэзиясына және орыс әдебиетіне, әсіресе Достоевский мен Толстойға жақындады.
Ірі шығармаларының қатарында — скрипка мен оркестрге арналған «Поэма», ор. 25 (1896), жалғыз аяқталған си-бемоль мажор симфониясы, ор. 20 (1889–1890) және дауыс пен оркестрге арналған «Махаббат пен теңіз поэмасы», ор. 19. Жалғыз «Артур патша» операсын ол вагнерлік лейтмотивтер жүйесіне құрды. Камералық музыкадан ля мажор фортепиано квартеті, ор. 30 (1897) ерекшеленеді. Фортепиано үшін ол аз жазды: «Пейзаж», ор. 38 (1895), ор. 26 билері (1896), марш (1884) және төрт қолға арналған сонатиналар (1878).
Шоссонның өзі жаңашылдан гөрі қорытындылаушы болды: ол кеш романтизмге нәтиже шығарып, алдыңғы буынның үйреткенін нәзіктікке дейін жеткізді. Шектен шығушылық пен эмоциялық жарылыстар оған жат еді; ол терең лиризмді, көркем сөз нәзіктігін және мұқият өңделген форманы таңдады. Оның музыкасы Вагнер мен Франктың драмалы романтизмі мен Дебюссидің ауа сияқты жеңіл импрессионизмі арасында тұрады. Өмірінің соңына дейін ол байройттық мұраттарға адал қалды.
Шоссонның рухани музыкасы да бар, ол негізінен хорға арналған. Франк мектебі үшін бұл әдеттегі жұмыс, бірақ Шоссон ұстазынан жиі алға кетті, дағдылы органға арфа, рояль, скрипканы және бояуы қанық үйлесімді қосты. Мұндай шығармалардың қатарында «O salutaris» (1879), екі мотет, ор. 6 (1883) және «Tantum ergo» (1891) бар. Дауыс пен фортепианоға арналған әндерден Бодлер сөзіне «Альбатростар» (1879), Готье өлеңіне «Керуен», ор. 14 (1887) және Метерлинк өлеңдеріне «Serres chaudes» циклі, ор. 24 аталады.
Орындаушыларға арналған сайтта Шоссонның дауыс пен фортепианоға жазылған әндері бар — бұл оның мұрасының ең үлкен бөлігі. «Hébé» «Орта» деңгейімен белгіленген, ал «Nanny», «Le Charme» және «Le Colibri» — «Жоғары» деңгеймен, сондықтан танысуды «Hébé» әнінен бастаған дұрыс.