1852–1935 · Ұлыбритания · XX ғасыр
Фредерик Хаймен Коуэн (1852—1935) — ағылшын пианисті, композиторы және дирижері, Ямайкада туып, Лондонда өскен. 1880 жылғы «Скандинавиялық» симфониясы оған нағыз даңқ әкелді, ал дирижер ретінде ол көптеген британ оркестрлері мен фестивальдерін басқарды. Біздің сайтымызда оның фортепианомен орындалатын әндері бар.
Фредерик Коуэн 1852 жылы 29 қаңтарда Ямайкадағы Кингстонда дүниеге келді. Ол кезде отбасы тегі Коэн болып жазылатын. Ол Фредерик Огастас пен Эмили Коэннің еврей отбасындағы бесінші, кенже бала еді; шешесінің қыз кездегі тегі — Дэвис.
Бала төрт жасқа толғанда отбасы Лондонға көшті (1856). Әкесі Мәртебелі театрындағы опера қазынашысы болып қызмет етті. Музыкадан алғашқы ұстазы пианист Генри Расселл болды. Алты жасында Фредерик Minna-waltz вальсін бастырып шығарды, ал сегіз жасында Гарибальди туралы оперетта жазды; либреттоны оның немере әпкесі Розалинда жазды. Кейін ол Юлиус Бенедиктен фортепиано, Джон Госстан гармония сабағын алды.
Тұңғыш жеке концерті 1863 жылы 17 желтоқсанда Мәртебелі театрының залында өтті. 1864 жылы маусымда Коуэн Мендельсонның ре минор концертін граф Дадлидің Лондондағы резиденциясында орындады; оның әкесі сол графтың хатшысы болып қызмет ететін. Кешке Йозеф Иоахим мен Чарльз Сэнтли де қатысты. Сол жерде 1865 жылы 22 маусымда оның ля мажор фортепиано трионы орындалды: роялде автор өзі ойнады, ал скрипка партиясын Иоахим орындады.
1865 жылдың күзінде Коуэн Лейпциг консерваториясының байқауына қатысты: жеңімпаз үш жылға стипендия алатын. Ата-анасы оны стипендиядан бас тартуға мәжбүрледі, стипендияны Свиннертон Хип алды. Коуэн сол консерваторияға бәрібір түсті, бірақ қарапайым студент ретінде, сондықтан ата-анасына тәуелді болып қала берді.
Оқуды Эрнст Фридрих Рихтер бақылап отырды. Композициядан Карл Рейнеке, фортепианодан Игнац Мошелес, гармония мен контрапункттен Мориц Гауптман, камералық ансамбльден Фердинанд Давид сабақ берді. Сонымен қатар Коуэн Саломон Ядассонмен және Эрнст Венцельмен таныс болды, Луи Плайдиден жеке фортепиано сабағын алды. 1866 жылы қаңтарда консерваторияда оның до минор ішекті квартеті орындалды. Курстастарының ішінде Юхан Свенсен ерекше аталады.
Австрия-Пруссия соғысы Лейпцигтегі оқуды үзіп тастады, Коуэн өз еліне оралды. 1866 жылы 8 қыркүйекте Ковент-Гардендегі концертте оның ре минор увертюрасы орындалды. 1867 жылы қазанда ол Берлиндегі Штерн консерваториясына түсті: онда композициядан Фридрих Киль мен Карл Тауберт, ал фортепианодан Карл Таузиг сабақ берді. Берлинде Коуэн дирижерлық ете бастады.
Сол жылдары ол Веймарда Листпен, Венада Брамспен, Гансликпен және Ханс Рихтермен кездесті. 1868 жылы Коуэн Лондонға қайта оралып, фортепианомен енді Чарльз Халледен айналысты. Ол Хрусталь сарайда және Филармония қоғамында өнер көрсетіп, виртуоз ретінде танылды.
Нағыз табыс 1869 жылы 9 желтоқсанда келді: Лондондағы Сент-Джеймс-холлда оның Бірінші симфониясы (до минор) мен Фортепиано концерті (ля минор) орындалды. Екі партитура да жоғалған деп саналады. Сол кештен бастап Коуэнді ең алдымен композитор ретінде қабылдай бастады, ал сахнада пианист ретінде ол сирек көріне бастады. Сонымен бірге ол дирижер пультінде де өзін сынады. Операға деген қызығушылық оны Ұлыбритания мен Ирландияны аралаған полковник Мэплсон труппасына әкелді, онда ол аккомпаниатор болып жұмыс істеді.
1870 жылы Лондонда оның «Раушан қыз» кантатасы, 1872 жылы Ливерпульде Екінші симфониясы (фа мажор) орындалды; оны да Біріншісі сияқты жоғалған деп санайды. 1871 жылы ол «Орлеан қызы» пьесасына музыка жазды, 1874 жылы One Too Many опереттасын жазды. Алғашқы операсы — Эдвард Бульвер-Литтонның «Лион ханымы» пьесасы бойынша «Полина» — 1876 жылы Карл Роза опера компаниясының қойылымында «Лицеум» театрында көрсетілді және сәтсіз болмады. Сол жылы дирижер Майкл Костаның өтінішімен ол Бирмингем музыка фестивалі үшін Байрон бойынша «Корсар» кантатасын жазды. 1878 жылы Брайтон үшін «Топан су» кантатасы дүниеге келді.
1870-жылдары Коуэн көп сапар шекті: Германияда, Италияда, тіпті АҚШ-та болды, ал Скандинавияға француз контральто әншісі Требеллимен бірге үш рет барды. Осы сапарлардағы әсерлер Үшінші, «Скандинавиялық» симфониясының (до минор) негізіне айналды. Оның 1880 жылы 18 желтоқсандағы премьерасы композиторға нағыз даңқ әкелді. Симфонияны Будапештте, Венада, Прагада, Парижде, Кельнде, Штутгартта, Аахенде, сондай-ақ Ұлыбритания мен АҚШ-та ойнады. «Таймс» газеті оны көптен бергі ең маңызды ағылшын симфониясы деп атады. Эдуард Элгардың Бірінші симфониясы шыққанға дейін, яғни 1908 жылға дейін, ол ең көп орындалатын ағылшын симфониясы болды.
Дирижерлық ету туралы ұсыныстар көбейе берді, уақыт өте бұл Коуэннің негізгі кәсібіне айналды. 1880 жылы ол Променад концерттерінің дирижері қызметінде Артур Салливанның орнын басты. 1884 жылы Лондон филармония қоғамымен бес концерт өткізді, ал 1888 жылы Салливан кеткеннен кейін оның тұрақты дирижері болды. Сол 1888 жылы ол Австралияның Британ империясына қосылғанына жүз жыл толуына арналған көрмеде дирижерлық ету үшін алты айға Мельбурнге барды; оған 5000 фунт, яғни орасан зор сома төленді.
1892 жылы Коуэн филармония қоғамындағы қызметін тастады, кейін оған қайта оралды. 1896 жылы ол қайтыс болған негізін қалаушы Чарльз Халледен кейін Халле оркестрінің бас дирижері болды; үш жылдан соң, 1899 жылы, бұл орынға Ханс Рихтер келді. 1896 жылы Коуэн сондай-ақ Ливерпуль филармония қоғамын басқарды және бұл қызметті тек 1913 жылы қалдырды.
Ол басқарған ұжымдардың тізімі ұзақ: Брэдфорд фестивалінің хор қоғамы (1897 жылдан), Брэдфордтың тұрақты оркестрі (1899—1902), Шотландия оркестрі (1900—1910), Кардифф музыка фестивалі (1902—1910), Хрусталь сарайдағы Гендель фестивальдары (1903—1923). 1899 жылы ол Скарборо фестивалін де басқарды. 1887 жылы «Скандинавиялық» симфонияны дирижерлегеннен кейін көп ұзамай Коуэн скарлатинамен ауырып қалды.
Оның басшылығымен Лондон филармония қоғамы жоғары орындаушылық деңгейге жетті, бағдарламалары кеңдігімен және алуан түрлілігімен ерекшеленді, қоғамның қаржылық жағдайы жақсарды. Коуэннің дирижерлық өнеріне Элгар риза болды; ал Бернард Шоу, керісінше, ол өнерге көңілі толмады. Уақыт өте Коуэннің сабырлы қарапайымдылығы Лэндон Рональд пен Генри Вудтың көбірек көзге түсетін мәнерінің көлеңкесінде қалды.
Кембридж (1900) және Эдинбург (1910) университеттері Коуэнге құрметті доктор дәрежесін берді. 1911 жылы 6 шілдеде оған рыцарь атағы берілді. Осыдан кейін ол музыканы аз жазды да, әдебиетпен айналысты: Гайдн, Мендельсон, Моцарт және Россини туралы монографиялар шығарды, ал 1913 жылы оның «Менің өнерім және достарым» (My Art and my Friends) өмірбаяны жарық көрді.
1908 жылы Коуэн отыз жас кіші Фредерика Гвендолин Ричардсонға үйленді. Олардың балалары болған жоқ. Коуэн 1935 жылы 6 қазанда Лондонда қайтыс болды және Голдерс-Грин еврей зиратына жерленді. Әйелі одан қырық жыл артық өмір сүріп, 1971 жылы Шығыс Суссекстегі Хоув қаласында қайтыс болды.
Коуэннің шығармаларының арасында алты симфония бар. Біріншісі (до минор) 1869 жылы, Екіншісі (фа мажор) 1872 жылы, Үшіншісі «Скандинавиялық» (до минор) 1880 жылы, Төртіншісі «Уэльстік» (си-бемоль минор) 1884 жылы, Бесіншісі (фа мажор) 1887 жылы, Алтыншысы «Идиллиялық» (ми мажор) 1897 жылы орындалды. Алғашқы екі партитура да, Фортепиано концерті сияқты, жоғалған деп саналады, ал «Скандинавиялық» симфония Эдуард Элгардың Бірінші симфониясы шыққанға дейін, 1908 жылға дейін, ең көп орындалатын ағылшын симфониясы болып қалды.
Коуэннің хор шығармаларының қатарында — «Раушан қыз» (1870, Лондон), «Корсар» (1876, Бирмингем фестивалі), «Топан су» (1878, Брайтон фестивалі), St. Ursula (1881, Норидж фестивалі), «Ұйқыдағы сұлу» (1885, Бирмингем), драмалық оратория Ruth (1887, Вустер) және «Су лалагүлі» (1893, Норидж фестивалі). Мельбурн көрмесіне 1888 жылғы хор мен оркестрге арналған мерейтойлық ода A Song of Thanksgiving байланысты, ал 1902 жылы Норидж фестивалінде оның сопрано, хор және оркестрге арналған Coronation Ode шығармасы орындалды.
Сахналық шығармаларының қатарында — «Полина» операсы (1876), сондай-ақ Thorgrim (1890), Signa (1893) және Harold, or the Norman Conquest (1895). «Полинаны» «Лицеум» театрында, Thorgrim-ді Друри-Лейн театрында көрсетті, Signa алғаш рет Миланда қойылды, ал Harold Ковент-Гарденде қойылды.
Симфониялардан басқа, Коуэн әртүрлі жанрдағы оркестрлік шығармалар жазды: Niagara увертюрасы (1881), ля мажор Sinfonietta (1881), ішекті аспаптарға арналған In the Olden Time сюитасы (1883), Coronation March (1902) және Херефордтағы Үш хор фестивалінде алғаш орындалған Indian Rhapsody (1903). Оның A Phantasy of Life and Love симфониялық поэмасы (1901) және фортепиано мен оркестрге арналған Concertstück шығармасы (1897) да бар.
Коуэн өзін ең алдымен симфонист деп санады, бірақ ең жақсы шыққаны — қиял-ғажайып және ертегі сюжеттеріндегі жеңіл оркестрлік пьесалар. Оларда оның әуезділігі мен жарқын оркестрленуі көрінді. Мысалы, әйелдер дауысына арналған «Ұйқыдағы сұлу» және «Су лалагүлі» кантаталары, The Butterfly's Ball (1901) концерттік увертюрасы және балет сюиталары: The Language of Flowers (1880, екінші сюита — 1914) және In Fairyland (1896). Оның сюиталарындағы би бөлімдері нәзіктігімен және өзгешелігімен ерекшеленеді.
Коуэннің шығармаларының көпшілігі бір не басқа түрде жарияланды: Үшінші симфонияның партитурасын Венада төрт қолға арналған фортепиано нұсқасымен бірге шығарды, ал Төртінші симфония Лондонда, оның ішінде төрт қолға арналған нұсқада, басылды. Оркестрлік шығармалардың көптеген қолжазбасы жоғалған деп саналады, бірақ бір бөлігі сақталған: «Су лалагүлі» партитурасы Британ кітапханасында, The Butterfly's Ball және басқа да бірқатар шығарманың партитуралары Лондондағы Корольдік музыка колледжінің кітапханасында, The Enchanted Cottage және The Magic Goblet шығармаларының аяқталмаған партитуралары Оксфордтағы Бодлиан кітапханасында, ал «Раушан қыз» партитурасы Торонтода тұр.
Коуэннің үш жүзге жуық әні бар — халық сүйген балладалардан көркем әндерге дейін; дәл соңғылары үшін 1898 жылы оны Шубертпен салыстырды. Біздің сайтта фортепианолы әндер ұсынылған: Hail!, Past and Future және The Better Land. Үшеуінің де деңгейі «Орташа+».