1862–1934 · Ұлыбритания · XX ғасыр
Фредерик Делиус (1862–1934) — Брэдфордта туған, өмірінің көп бөлігін Париж маңындағы Грез-сюр-Луенде өткізген британдық композитор. Ол опералар, оркестрге және хорға арналған шығармалар, сондай-ақ әндер жазды. Сайттағы орындаушыларға оның дауыс пен фортепианоға арналған алты шығармасы қолжетімді: «Орта+» және «Жоғары» деңгейлі.
Фредерик Делиус 1862 жылы 29 қаңтарда Англияның солтүстігіндегі Брэдфорд қаласында неміс тектес, дәулетті саудагер отбасында дүниеге келді. Ол төрт ұлдың екіншісі еді, отбасында он қыз да өсті. Әкесі Юлиус Делиус жүн саудасымен мансап жасау үшін Англияға көшіп, 1850 жылы Британ азаматы болды.
Делиустар үйінде музыка жиі естілетін: отбасына Йозеф Йоахим мен Карло Альфредо Пиатти сияқты музыканттар қонаққа келіп, ойнап беретін. Неміс тегіне қарамастан, бала Моцарт пен Бетховеннен гөрі Шопен мен Григке ұмтылды, бұл бейімділік өмір бойы сақталды. Оған скрипкада алғаш Халле оркестрінің музыканты Рудольф Бауэркеллер сабақ берді, ал неғұрлым жоғары деңгейдегі сабақты Лидстен келген Джордж Хэддок жүргізді.
Делиус скрипкада кейін сабақ бере алатындай шеберлікке жетті, алайда оның басты қуанышы фортепианода импровизация жасау болды. 1874 жылдан 1878 жылға дейін ол Брэдфордтың грамматикалық мектебінде оқыды, ал 1878 жылдан 1880 жылға дейін Лондон маңындағы Айслуордтағы Халықаралық колледжде болды. Ол еңбекқор оқушы емес еді, бірақ колледж астанаға жақын болғандықтан, концерттер мен операға барып тұруға мүмкіндік туды.
Әкесі ұлы отбасылық кәсіпті алады деп есептеп, шамамен үш жыл бойы оны соған табандылықпен көндірді. Алғашқы қызмет орны — Строудта фирманың өкілдігі болды, онда істер жаман жүрмеді. Хемницте Делиус міндетін ұмытып, оның орнына Германияның ірі музыкалық орталықтарына барып, Ганс Ситтпен сабақ алды. Кейін оны басқа елдерге жіберді, бірақ ол онда да өнерді саудадан жоғары қойды, ал Францияда жиі Лазурлы жағалауға кетіп қалатын. Әкесі ұлынан саудагер шықпайтынын түсінді, бірақ музыканы мамандық ретінде қабылдамай қойды, сөйтіп Делиус әкесі сатып алған апельсин плантациясын басқару үшін Америкаға аттанды.
Флоридада Делиус 1884 жылдың көктемінен 1885 жылдың күзіне дейін Сент-Джонс өзеніндегі Солано-Гроув плантациясында, Джексонвиллден оңтүстікке қарай шамамен 40 шақырым жерде тұрды. Ол апельсинмен онша айналыспады, ал музыканы тастамады. Джексонвиллде ол Томас Вардпен танысты, ол оның контрапункт пен композиция бойынша ұстазы болды. Кейін Делиус тек Вардтың сабақтары ғана шынайы пайда берді деп айтатын.
Флоридада Делиус американдық музыкамен алғаш танысты. Жергілікті қонақүйлерде афроамерикалық даяшылар әнші болып та жұмыс істеп, күн сайын вокалдық концерттер беретін, осылайша ол алғаш рет спиричуэлсті естіді. Жанынан өткен пароходтардан шыққан ән оның үйінің верандасына дейін жететін. Кейін Делиус Фенбиге дәл осы ән оның бойында музыка арқылы өзін білдіру тілегін оятқанын айтты.
Делиустың тұңғыш жарияланған шығармасы — «Zum Carnival» атты фортепианоға арналған полька — дәл Флоридада шықты. 1885 жылдың соңында ол плантацияда күзетші қалдырып, Виргиния штатындағы Дэнвиллге көшті. Сол кезден бастап оның өмірі түгелдей музыкаға арналды. Жергілікті газетте ол фортепиано, скрипка, теория және композиция сабақтарын жариялады, сонымен қатар француз және неміс тілінен де сабақ ұсынды.
1886 жылы әкесі ақыры ұлының музыкалық мансабына келісіп, оның кәсіби білім алуына қаражат төледі. Делиус Дэнвиллден кетіп, Нью-Йорк арқылы Еуропаға оралды, онда бірнеше сабақ беру үшін қысқа уақытқа аялдады. Лейпциг консерваториясында ол шамамен бір жарым жыл Карл Райнеке мен Саломон Ядассоннан сабақ алды, сондай-ақ Ганс Ситтпен қайта жұмыс істеді.
Лейпциг ірі музыкалық орталық болатын: опера театрында Артур Никиш пен Густав Малер дирижерлік етті. Райнекемен фортепиано сабақтарында Делиус аз ілгерледі, ал Ядассон оның еңбекқорлығы мен контрапунктті түсінуін жоғары бағалады.
Әлдеқайда маңыздысы Эдвард Григпен танысу болды: ол жас композитордың мүмкіндігін байқап, оның шығармашылығына айтарлықтай әсер етті. 1888 жылдың көктемінде Ситт Делиустың «Флорида сюитасын» дирижерлады, тыңдаушы үшеу ғана болды: Григ, Кристиан Синдинг және автордың өзі. Григ пен Синдинг тамсанып, композиторды жалынды қолдаушыларға айналды. 1888 жылғы сәуірде Лондондағы кешкі асқа жиналғанда Григ Юлиус Делиусты ұлының болашағы музыкамен байланысты екеніне түпкілікті сендірді.
1888 жылы Лейпцигтен кеткен соң Делиус Парижге көшті, онда ағайы Теодор оған тұрмыста да, қаржы жағынан да қамқор болды. Келесі сегіз жыл ішінде ол Август Стриндберг, Эдвард Мунк және Поль Гоген сияқты жазушылар мен суретшілермен дос болды. Француз музыканттарымен ол сирек араласты, дегенмен Флоран Шмитт оның алғашқы екі операсы — «Ирмелин» мен «Сиқырлы фонтанның» клавирін жасады. Сол себепті Францияда оның музыкасы кеңінен танылмады.
Париждегі жылдар Делиус үшін шығармашылық тұрғыдан өнімді болды. 1892 жылы ол тұңғыш операсы «Ирмелинді» аяқтады, 1895 жылы екіншісі — «Сиқырлы фонтан», 1897 жылы «Коанга» шықты. Сол 1897 жылы Гуннар Хейберг композиторға өзінің «Folkeraadet» пьесасына музыка жазуды тапсырды. «Сиқырлы фонтанды» Прагада қоюға қабылдады, бірақ белгісіз себептермен жоба тоқтап қалды.
Үлкен өзгеріс — композитордың болашақ әйелі, неміс суретшісі Елька Розенмен кездесу болды. Ол кәсіби суретші, Огюст Роденнің досы және Тәуелсіздер салонының тұрақты қатысушысы еді. Оларды Фридрих Ницше философиясына және Григ музыкасына деген құштарлық жақындастырды. Елька Париждан шамамен 64 шақырым жердегі, Фонтенбло орманының шетіндегі Грез-сюр-Луен ауылынан үй сатып алды. Делиус алдымен оны сонда барып көріп тұрды, ал Флоридаға қысқа сапардан кейін оның үйіне қоныстанды.
Олар 1903 жылы үйленіп, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қысқа кезеңді қоспағанда, өмірінің соңына дейін Грезде тұрды. Балалары болмады. Грезде Делиус шығармаларының едәуір бөлігін жазды: оркестрге арналған «Париж: Ұлы қала жыры» (1899), «Ауыл Ромеосы мен Джульеттасы» операсы, хорға арналған «Аппалачия», «Теңіз ағысы» және «Өмір мессасы», ал 1909–1910 жылдары соңғы операсы «Феннимор мен Герданы» жазды.
Делиусқа алғашқы жетістік Германияда келді. Дирижерлер Ганс Хайм, Фриц Кассирер, Эльберфельдтегі Альфред Герц және Дюссельдорфтағы Юлиус Бутс оның тұрақты қолдаушылары болды. Хайм «Over the Hills and Far Away» фантазия-увертюрасын неміс атауымен 1897 жылы 13 қарашада дирижерлады — Делиус музыкасы Германияда алғаш рет сонда естілген деп есептеледі. 1899 жылы Герц Лондонда Делиус шығармаларынан концерт берді, бірақ ағылшын концерт залдарында оның оркестр музыкасы содан кейін 1907 жылға дейін орындалмады.
Сол кездегі шығармалардың көпшілігінің тұсаукесері Германияда өтті. «Париж» Эльберфельдте 1901 жылы 14 желтоқсанда алғаш рет орындалды, 1904 жылы Кассирер «Коанганың» тұсаукесерін дирижерлады, ал 1906 жылы Эссенде Уолт Уитмен өлеңдеріне жазылған «Теңіз ағысы» шырқалды. «Ауыл Ромеосы мен Джульеттасы» операсы Берлинде 1907 жылы алғаш қойылды. Делиустың Германиядағы беделі Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін мықты болды.
Ұлыбританияда оның музыкасы тұрақты түрде 1907 жылдан бастап, оны Томас Бичем қолға алғаннан кейін ғана орындала бастады. 1908 жылғы қаңтарда Бичем «Париждің» британдық тұсаукесерін дирижерлады, 1909 жылы «Өмір мессасын» алғаш толық орындады, ал 1910 жылы Лондондағы Ковент-Гарденде «Ауыл Ромеосы мен Джульеттасын» сахналады. Сол жылдары Делиус өзінің ең танымал бірнеше шығармасын жазды: «Brigg Fair» (1907), «Жазғы бақта» (1908), «Өзендегі жаз түні» (1911) және «Көктемдегі алғашқы көкті естігенде» (1912).
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Делиус әйелімен неміс оккупациясынан қорқып, Грезден кетіп, Англияның оңтүстігіне қоныстанды. Сонда ол «Реквием» (1914–1916), сондай-ақ бірнеше аспаптық концерт пен соната жазды. Реквием соғыста қаза тапқан жас өнер қайраткерлерінің есіне арналған; ол шіркеу литургиясына сүйенбейді және табиғаттың жаңаруын жырлайды. Альберт Коутс оны 1922 жылы Лондонда орындағанда, шығарманың атеизмі кейбір діндарларды ренжітті.
Соғыстың соңына қарай Делиус пен Елька Грезге оралды. Жиырмасыншы жылдары композитор ауыр науқасқа шалдығып, өмірінің соңына дейін сал және соқыр күйінде қалды. 1922 жылға қарай ол екі таяқпен жүрді, ал 1928 жылға қарай толық сал және соқыр болды. Скрипкаға арналған екінші сонатаны (1923) оның орнына Елька жазып алды. Емделу қаржыны қажет етті, соқырлық шығарма жазуға кедергі болды, ал континентте орындалмағандықтан гонорарлар азайды. Бичем байқатпай ақшалай көмектесті, ал музыка меценаты Бальфур Гардинер Грездегі үйді сатып алып, Делиустарға онда тегін тұруға рұқсат берді.
Сонымен қатар Англияда оның музыкасына қызығушылық артты. Джеймс Элрой Флекердің «Хассан» пьесасына жазылған музыка (1923) қаржылық та, шығармашылық та табыс әкелді: қойылым Лондондағы Ұлы мәртебелі театрында 281 рет ойналды. 1929 жылы Бичем Лондондағы Куинс-холлда Делиустың алты күндік фестивалін ұйымдастырды; композитор оған арбамен қатысты.
1928 жылдан бастап Делиустың қасында жас ағылшын музыканты Эрик Фенби болды. Композитордың Елькаға айтқызып шығармалар жазуға тырысып жатқанын біліп, ол көмек ұсынды. Фенби диктовка бойынша жаңа шығармаларды жазып алып, бұрынғыларын түзетуге көмектесті. Осылай Эрнест Доусонның өлеңіне «Cynara», У. Э. Хенлидің өлеңіне «A Late Lark», «A Song of Summer», скрипкаға арналған үшінші соната (1930) және сопрано, баритон мен оркестрге арналған «Идиллия» (1932) дүниеге келді. Бірге жазылған шығармалар арасында Уитмен өлеңдеріне хор мен оркестрге арналған, Елькаға арналған «Songs of Farewell» де бар.
1932 жылы Делиус Брэдфордтың құрметті азаматы атанды. 1933 жылы оның Грездегі үйіне Эдвард Элгар қонаққа келді, ол өзінің Скрипкалық концертін дирижерлау үшін Парижге ұшып келген еді. Делиус жалпы Элгар музыкасының жанкүйері емес болатын, бірақ олар тіл табысып, Элгар 1934 жылғы ақпанда қайтыс болғанға дейін жылы хат жазысып тұрды.
Делиус 1934 жылы 10 маусымда Грез-сюр-Луенде қайтыс болды. Ол өз бағында жерленгісі келді, бірақ француз билігі рұқсат етпеді. Атеист болса да, оның екінші тілегі Англияның оңтүстігіндегі ауыл зиратына жерлену еді, онда адамдар жабайы гүл қоя алар еді. Елька Ла-Манш арқылы өтуге тым ауру болды, сондықтан композиторды Грездегі жергілікті зиратқа уақытша жерледі. Қайта жерлеу 26 мамырда Суррей графтығындағы Лимпсфилдтегі Әулие Петр шіркеуінің жанында өтті. Елька Англияға жолға шықты, бірақ жолда ауырып қалып, рәсімге қатыса алмады, ал 28 мамырда қайтыс болды. Оны сол қабірге жерледі.
Делиустың ерте шығармалары лирикалық: оларда ол Америкада естіген музыка мен Григ пен Вагнердің, кейін Дебюссидің ықпалы байқалады. Жылдар өте ол өзіндік оркестровкасы мен хроматикалық гармониясы бар өз стилін қалыптастырды. Бұл стиль толық жетілуіне шамамен 1907 жылдан бастап жетті. Жетілген шығармаларында Делиус соната немесе концерт сияқты әдеттегі формалардан жиі алыстады. Оның музыкасының танымалдығы тұрақсыз болды және жиі сынға ұшырап тұрды. Соған қарамастан оның жақтастары 1962 жылы композиторның өмірі мен шығармашылығымен таныстыратын Делиус қоғамын құрды.
Делиусқа әсер еткен ықпалдар әртүрлі болды. Оның айтуынша, алғашқы елеулі әсерді плантация әндері берді, сондықтан көптеген ерте шығармалар Американың оңтүстігінің рухани әндері мен фольклорын еске салады. Лейпцигте ол Вагнерге бас иген жанкүйері болып, ұзақ үздіксіз музыка құруды үйренді және одан хроматикалық гармонияны меңгерді. Оған ең көп әсер еткен, мүмкін, Григ болды: ол да Делиус сияқты шабытты табиғаттан және халық әуендерінен алды. Ерте кезеңде Делиус Шопеннен, кейін замандастары Равель мен Рихард Штраустан шабыт алды, ал «Brigg Fair» әуенін оған Перси Грейнджер көрсетті.
Делиус көптеген жанрда жазды. Оның опералары арасында «Ирмелин», «Сиқырлы фонтан», «Коанга», «Ауыл Ромеосы мен Джульеттасы» және «Феннимор мен Герда» бар. Оркестрге ол «Париж: Ұлы қала жыры», «Brigg Fair» және «Жазғы бақта» шығармаларын, ал хор мен оркестрге «Аппалачия», «Теңіз ағысы» және «Өмір мессасын» жазды. Соғыс жылдарындағы ірі шығармаларының қатарына «Реквием» жатады. Оның фортепианоға арналған концерті, скрипка мен виолончельге арналған қос концерті және скрипка сонаталары бар. «Ауыл Ромеосы мен Джульеттасы» операсы акт пен көріністерге бөлінетін әдеттегі құрылымнан алыстап, трагедиялық махаббат оқиғасын бірқатар суреттер арқылы баяндайды. «Өмір мессасы» — оның концерттік шығармаларының ішіндегі ең ірісі: ол төрт солистке, қос хорға және үлкен оркестрге арналып жазылған. «Аппалачияда» дауыстар сөзсіз, аспап ретінде естіледі және композиторды Флоридада шабыттандырған плантациялардың алыстан келген әндерін бейнелейді.
1929 жылғы фестивальде Делиустың әндері де орындалды. Орындаушыларға арналған сайтта оның дауыс пен фортепианоға арналған алты шығармасы жиналған. «Орта+» деңгейіне «Il pleure dans mon cœur», «To Daffodils» және «So White, so Soft, so Sweet is She» жатады. «Жоғары» деңгейге «Le ciel est par-dessus le toit», «It was a Lover and His Lass» және «Spring, the Sweet Spring» жатады. Бастау үшін «Орта+» деңгейіндегі үш пьесадан бастаған ыңғайлы.