1874–1934 · Ұлыбритания · XX ғасыр
Густав Холст (1874—1934) — ағылшын композиторы және педагогы, «Планеталар» оркестрлік сюитасының авторы. Ол Челтнемде туып, Корольдік музыка колледжінде оқыды, тромбонда ойнады және Лондон мектептері мен колледждерінде сабақ берді. «Планеталардан» басқа ол опералар, хор музыкасы және үрмелі аспаптар оркестріне арналған шығармалар жазды; біздің каталогта қазір оның хор пьесалары мен трио бар.
Густав Холст 1874 жылы 21 қыркүйекте Глостершир өлкесіндегі Челтнем қаласында музыканттар отбасында дүниеге келді. Әкесі Адольф фон Хольст Барлық әулиелер шіркеуінде органшы әрі хормейстер болды, сабақ беріп, пианист ретінде де өнер көрсетті. Анасы, пианист Клара, бір кездері Адольфтың шәкірті еді, кейін оның бірінші әйелі болды.
Композитордың арғы атасы Маттиас Хольст — Ригада туған неміс тектес, Санкт-Петербургтегі орыс императорлық сарайында композитор әрі арфашы қызметін атқарған. Оның ұлы Густав балалық шағында, 1802 жылы, ата-анасымен бірге Англияға көшіп келді, салон музыкасын жазды және арфа ойнауға үйрететін танымал ұстаз болды. Мәртебесін көтеріп, шәкірт тарту үшін ол фамилиясына «фон» қосымшасын қосып алды.
Густавқа фортепиано мен скрипкада ойнауды үйретті: біріншісі оған ұнады, екіншісін ұнатпады. 12 жасында әкесінің ұсынысымен тромбонды қолына алды — әкесі мыс аспапта ойнау астма ұстамаларын сиретуге көмектеседі деп ойлаған. 1886—1891 жылдары Холст Пэйт мектебінде оқыды; алғашқы шығармалары арасында фортепиано мен орган пьесалары, әндер, гимндер және симфониялар болды. Ол кезде оған ең көп әсер еткен — Салливан, сонымен қатар Мендельсон, Шопен және Григ.
1891 жылы мектепті бітіргеннен кейін әкесі Оксфордта Джордж Фредерик Симспен контрапункт бойынша төрт айлық сабақ үшін төледі. Қайтып келген 17 жасар Густав алғашқы кәсіби қызметін — Глостершир өлкесіндегі Уик-Риссингтонда органшы әрі хормейстер болып — атқарды, бұл оған дирижерлік тәжірибе жинауға көмектесті. 1891 жылы қарашада ол алғаш рет пианист ретінде жұрт алдына шыққан болуы мүмкін: әкесімен бірге Челтнемдегі концертте Брамстың «Венгр биелерін» орындады.
1893 жылы «Лэнсдаун қамалы, немесе Тьюксбери сиқыршысы» пьесасы сәтті орындалғаннан кейін Холст Корольдік музыка колледжіне құжат тапсырып, оқуға қабылданды, бірақ шәкіртақысыз. Ақша жетпегендіктен ол тамаққа үнемдеді: вегетарианшы болды да, алкогольді мүлде ішпейтін болды. Бұл қағидаларын екі жылдан кейін, ақыры шәкіртақы тағайындалғанда да ұстанды.
Колледжде оның ұстаздары Фредерик Шарп (фортепиано), Уильям Стивенсон Хойт (орган), Джордж Кейс (тромбон), Джордж Якоби (аспаптау), колледж директоры Хьюберт Парри (тарих) және Чарльз Вильерс Стэнфорд (композиция) болды. Тұрмыс қамымен Холст жазда теңіз курорттарында, қыста Лондон театрларында тромбонда ойнады. 1897 жылы ол Лондондағы Корольдік залда Рихард Штраус басқарған оркестрде уақытша ойнады.
1895 жылы Холст Ральф Воан-Уильямспен танысты. Олар өмір бойы дос болды, және ешкім Холст музыкасына одан артық әсер еткен жоқ. Әлі студент кезінде ол Хаммерсмиттегі «Кельмскотт Хаус» әлеуметтік клубына кіріп, Хаммерсмит социалистік хорын басқаруға шақырылды. Хормен бірге Томас Морлидің мадригалдарын, Генри Перселлдің хоралдарын, Моцарттың, Вагнердің және өз шығармаларын үйретті.
Холст шығармаларының бір бөлігі жарияланып, бірнеше рет орындалды. 1897 жылы «Таймс» газеті оның «Жапырақтардың жеңіл сыбыры» әніне көбіне жылы пікір білдірді. Алайда жалғыз композициямен күн көру мүмкін болмады, сондықтан 1898 жылдан бастап ол Лондонның әртүрлі шіркеулерінде органшы болды және театр оркестрлерінде тромбонда ойнауын жалғастырды. 1898 жылы ол Карл Роза опера труппасында бірінші тромбонист әрі репетитор болып тағайындалып, Шотландия оркестрімен гастрольде болды.
1902 жылы Дэн Годфри мен Борнмут муниципалды оркестрі Холстың «Котсуолдс» симфониясын (оп. 8) тұңғыш рет орындады. Ол 1896 жылы қазанда өмірден өткен Уильям Моррисқа арналған. Премьерадан бір жыл өткен соң Густавтың әкесі Адольф фон Холст қайтыс болып, ұлына шағын мұра қалдырды.
Хаммерсмит социалистік хорында Густав хоршы Изобель Харрисонмен танысып, оған ғашық болды да, үйленді. Неке 1901 жылы 22 маусымда Фулхэмдегі тіркеу бюросында ресімделді және композитордың өліміне дейін созылды. 1907 жылы олардың Имоджин атты қызы дүниеге келді.
1903 жылы Холст оркестрде ойнаудан бас тартып, музыка шығаруға бар күшін салуға шешім қабылдады. Бірақ композиторлық табыс тым аз болды, сондықтан екі жылдан кейін Далвичтегі Джеймс Аллен атындағы қыздар мектебінде мұғалім болуға келісті және онда 1921 жылға дейін жұмыс істеді. 1905 жылдан бастап ол Хаммерсмиттегі Әулие Павел қыздар мектебінің музыка директоры болды да, өлгенше сол қызметте қалды, ал 1907 жылдан 1924 жылға дейін Лондондағы Морли колледжінде дәл осындай қызмет атқарды. Сонымен қатар ол Пассмор Эдвардс қонысында да сабақ берді: онда оның басқаруымен Бахтың екі кантатасының Британиядағы тұңғыш орындалуы өтті.
Холстты әдебиет жиі шабыттандыратын: ол Томас Харди, Роберт Бриджес және Уолт Уитмен шығармаларына жүгінді, ал 1899 жылы Уитменнің құрметіне оркестрлік увертюра жазды (оп. 7). Карл Роза труппасымен гастрольде жүргенде ол Макс Мюллердің кітаптарын оқып, санскрит мәтіндеріне, әсіресе «Ригведа» гимндеріне қызығып қалды (оп. 26, 1908—1912). Ағылшын тіліндегі аудармалар оған жеткілікті дәл болып көрінбеді, сондықтан 1909 жылы ол санскритті үйрену үшін Лондон университетінің колледжіне оқуға түсті. Оның өз аудармалары «Сита» операсының (оп. 23, 1899—1906), «Савитри» операсының (оп. 25, 1908) және «Бұлт хабаршысы» шығармасының (оп. 30, 1909—1910) негізіне алынды.
Холст халық музыкасына досы Воан-Уильямс сияқты қатты әуестенбесе де, өз шығармаларына халық әуендерін енгізіп, халық әндерін өңдеді. «Сомерсет рапсодиясы» (оп. 21/2, 1907) халық әндерін жинаушы Сесил Шарптың ұсынысымен жазылды және оның белгілеген әуендеріне құрылған. Ал денсаулығына байланысты Алжирге барған сапар ерекше атмосфера мен көше музыкасының әсерін қалдырып, оны «Бени Мора» сюитасын (оп. 29/1, 1909—1910) жазуға шабыттандырды.
Испанияда демалып жүргенде Холст Клиффорд пен Арнольд Бакс ағайындылармен танысты, олар оның астрологияға қызығушылығын оятты. Осыдан планеталарға арнап шығарма жазу ойы туды — «Планеталар» оркестрлік сюитасы осылай дүниеге келді.
Өзен ауасы денсаулығына жақпағандықтан, Холст отбасымен бірге Лондонның бай ауданы Брук-Гринді тастап, провинциялық Такстед қалашығына көшті, онда олар 1925 жылға дейін тұрды. Ол кейде приход шіркеуінде органшы және хормейстер болып, қоңырау соғуға көбірек қызыға бастады. Сонда ол священник Конрад Ноэльмен достасты және оның діннің ежелгі бастауларына қызығушылығы үшін алғыс ретінде өзінің a cappella хорын «Мен мұны шынайы махаббатым үшін жасадым» (оп. 34/1, 1916) соған арнады. Композитордың өзі бұл шығарманы «Би күні» деп атайтын. Хор алғаш рет 1918 жылы мамырда Такстедте өткен Қасиетті Троица үшінші фестивалінде орындалды.
Соғыс жылдарында да Холст сабақ беріп, шығарма жазуды тоқтатпады және «Планеталар» үстінде жұмыс істеді. 1916 жылы желтоқсанда Лондон опера мектебінің студенттері оның «Савитри» камералық операсын Веллингтон-холлда тұңғыш рет орындады, ал 1917 жылы латын және ағылшын гимндерінің мәтіндеріне хор мен оркестрге арналған «Иса гимні» (оп. 37) жазылды — бүгінде бұл Холстың ең танымал шығармаларының бірі.
Британ әскерлері жұмылдырылған Салоникиге аттанар алдында Холст дирижер Адриан Боултты «Планеталарды» орындауға шұғыл көндірді. Партитураны көшіруге Әулие Павел шіркеуінің қыздары көмектесті; олар Әулие Павел мектебінің оқушы қыздарымен бірге соңғы бөлімнің хор партияларын орындады. Көпшілік сюитаны тек 1919 жылы ақпанда Боулттың жетекшілігімен, Холст Грекияға кетіп қалғаннан кейін естіді, және дирижердің талабымен жеті бөлімнің тек бесеуі орындалды. 1919 жылы маусымда Грекиядан оралған соң Холст қайтадан сабақ беріп, шығарма жаза бастады: Рединг университетінде дәріскер болып, Воан-Уильямспен бірге композиция сабағын жүргізді, ал Әулие Павел мектебінде жұмыс істеп жүріп, Уитменнің өлеңіне «Өлімге ода» (оп. 38, 1919) жазды.
1921 жылы Холстқа сұраныс кенеттен өсті: Нью-Йорк филармониялық және Чикаго симфониялық оркестрлері «Планеталарды» АҚШ-та бірінші болып орындау құқығы үшін таласты. Алайда даңқ оған ұнамады: ол құрмет пен марапаттардан, сұхбаттардан бас тартты, қолтаңба беруге мүлде қарсы болды. Мұндай қатаң көзқарасты, мүмкін, баспасөздің «Мінсіз ақымақ» комикалық операсын (оп. 39, 1918—1922) «Парсифальға» сатира деп қате түсіндіруі тудырған болар; композитор мұны қатаң жоққа шығарды.
«Мінсіз ақымақтың» премьерасы 1923 жылы Корольдік опера театрында өтті: сопрано партиясын Мэгги Тейт орындады, оркестрді Юджин Гуссенс басқарды, пікірлер көбіне қуанышты болды. Сол жылы Холст құлап, миы шайқалды, бірақ тез сауығып, АҚШ-тағы Мичиган университетінде дәріс оқу туралы шақыруды қабылдады. Лондонға оралғаннан кейін композиторға сұраныс күрт өсті, алайда денсаулығы нашарлағандықтан, дәрігердің кеңесімен Холст бүкіл кәсіби қызметін тоқтатып, Такстедке кетті. 1925 жылы ол Әулие Павел мектебіне жұмысқа қайта шықты, бірақ басқа ресми қызметтерінің ешқайсысына оралмады.
Міндеттерінен босаған Холст шығармашылыққа толық берілді. Сол кезде Бірінші хор симфониясы (оп. 41, 1923—1924), шекспирлік шағын опера «Қабан басында» (оп. 42, 1924) және үрмелі аспаптар оркестріне арналған «Мурсайд» сюитасы (1928) жазылды. Джордж Мередиттің сөзіне жазылған Екінші хор симфониясы тек үзінділер түрінде сақталған.
1927 жылы Холст Томас Харди «Уэссексінен» шабыт алып, «Эгдон-Хит» оркестрлік пьесасын (оп. 47) жазды. 1928 жылы ақпанда ол жазушы қайтыс болғаннан кейін бір ай өткенде Нью-Йоркте өткен естелік концертте орындалды, ал келесі күні Бирмингем оркестрі Холстың өзінің жетекшілігімен пьесаның Британиядағы премьерасын ойнады. «Таймс» пьесадағы біраз қараңғылықты байқап, оны Хардидің дүниеге қараңғы көзқарасымен түсіндірді. Кейбір ерте шығармаларына айтылған дұшпандық пікірлер композиторды ренжіткен, бірақ «Эгдон-Хитке» қатысты сын оған бей-жай болды: Байрон Адамстың айтуынша, ол оны өзінің ең жақсы жүзеге асқан шығармасы деп санаған.
Гарвард университеті Холстты 1932 жылдың алғашқы алты айында дәріс оқуға шақырды. Нью-Йорк арқылы өтіп бара жатып, ол інісі Эмильмен кездескеніне қуанды. Кейін Густавтың денсаулығы қатты нашарлап, ол музыкалық қызметтің бәрін тастады, тек бір жағдайды қоспағанда: 1934 жылы наурызда ол өзінің «Брук-Грин сюитасын» (1933) Әулие Павел мектебінің оркестрімен орындауға басшылық етті. Густав Теодор Холст 1934 жылы 25 мамырда Лондонда ішек жарасына жасалған операциядан кейін жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Оның күлі Чичестер соборында, Холстың сүйікті Тюдорлар заманының композиторы Томас Уилкс ескерткішінің жанына жерленді. Еске алу сөзін епископ Джордж Белл сөйледі, ал Ральф Воан-Уильямс Холст пен өзінің музыкасын дирижерледі.
Холст стилі көптеген композиторлардың, ең алдымен Вагнер мен Рихард Штраустың әсерімен қалыптасты: ол өз стилі болды, бірақ жаңашыл емес еді. Осы әсерлерден шығуға композиторға Равель мен ағылшын халық әуендері көмектесті. Қызы Имоджиннің айтуынша, ағылшын фольклорымен танысу оның оркестрлік жазу мәнерін өзгертті, ал «Сомерсет рапсодиясы» алғашқы шығармаларында басым болған хроматизмдерден арылуға көп көмектесті.
Халық әні Холстты әуендерімен ғана емес, қарапайымдылығымен және ықшам сөйлеу мәнерімен де тартты. Соның арқасында оның стилі көптеген замандастарына, тіпті сүйіншілеріне де қатал әрі күрделі көрінді. Колин Мэтьюздің пікірінше, Холстты «Планеталармен» теңестіру әдеті оның шынайы төлтумалығын жасырады. Музыкасының белгілері — әдеттен тыс өлшемдер, лад өзгерістері, түрлі остинато және политональдылық. Сыншы Джон Уорэк Холст, мүмкін, кез келген басқа ағылшын композиторынан гөрі халық әндерінің маңызын түйсікпен түсінді деп есептейді. Воан-Уильямс Холст өз музыкасында айтқысы келгенін әрдайым тікелей және қысқа айтатынын атап өткен.
Холст музыкасын салқын деп сынады. Имоджин Холст бұған модальды әуендердің екпінді қозғалысына назар аудару арқылы қарсы шықты; Майкл Кеннеди шынайы жылылықты «12 ағылшын әнінен» (оп. 48, 1929) және «12 валлий халық әнінен» (1930—1931) көреді. Колин Мэтьюз Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы жылдардың ең даралық шығармасы деп «Бени Мора» сюитасын санайды, ал төрт тактілі тақырып үздіксіз қайталанатын үшінші бөлімінен минимализмнің нышанын табады. Тәжірибелі оркестр музыканты ретінде Холст музыканы орындаушылардың тұрғысынан елестетті және партиялар қиын болса да, әрдайым орындауға келетініне сенімді болды.
Біздің каталогта қазір Холстың үш басылымы бар: SATB хоры үшін Cranham (hymntune) және Thaxted, сондай-ақ трио үшін Terzetto (H158). Cranham «бастапқы+» деңгейімен белгіленген, Thaxted пен Terzetto — «жоғары» деңгеймен. Қайдан бастарыңызды білмесеңіз, Cranham-ды алыңыз: үшеуінің ішінде деңгейі ең жеңілі сол.
Холст композиторлық мектеп құрған жоқ, бірақ замандастарына да, ізбасарларына да әсер етті. Воан-Уильямс Холст шығармашылығын өз музыкасына ең көп әсер еткен нәрсе деп атады. Холстың орнына Морли колледжінде музыка директоры болған Майкл Типпетт оның ең маңызды көркемдік мұрагері деп танылады. Холстың шәкірті Эдмунд Руббра өзі де, басқа жас ағылшын композиторлары да оның жазу мәнеріндегі үнемдікті қабылдағанын мойындады. Халықаралық мойындауға Холст Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана «Планеталар» арқасында қол жеткізді.