1830–1894
Ганс фон Бюлов (1830–1894) — неміс пианисі, дирижёрі, педагогы және композиторы, Ференц Листтің шәкірті. Ол Листтің си минор сонатасын алғаш рет көпшілік алдында орындап, Чайковскийдің Бірінші фортепиано концертінің тұсаукесерінде солист болды. Бюлов сондай-ақ Бах, Бетховен, Вебер және басқа композиторлардың фортепиано шығармаларының редакцияларын әзірледі.
Болашақ музыкант 1830 жылы 8 қаңтарда Дрезденде, Мекленбургтен шыққан көне дворян Бюловтар әулетінде дүниеге келді. Әкесі Карл Эдуард фон Бюлов романист болған. Фортепианода ойнауды ол тоғыз жасынан Клара Шуманның әкесі Фридрих Виктен үйрене бастады, содан кейін Цецилия Шмидель мен Макс Эбервайнмен шұғылданды. Композицияны Бюлов Мориц Гауптманның жетекшілігімен меңгерді.
Ата-анасы ұлының музыкант емес, заңгер болғанын қалады да, оны Лейпцигке жіберді. Сол жерде ол Ференц Листпен кездесті, ал фортепианода ойнауды Луи Плайдиден үйренді. 1846–1848 жылдары Бюлов Штутгартта болып, Иоахим Раффпен және басқа да танымал музыканттармен танысты.
1849 жылы Бюлов Рихард Вагнер дирижёрлік еткен концертте болды, ал бір жылдан кейін Веймарда Лист басқарған «Лоэнгриннің» тұсаукесерін тыңдады. Осы әсерлер оны басталған заңгерлік мансапты тастап, музыкамен шын мәнінде айналысуға итермеледі, мұны ата-анасы қаламаса да.
Ол Листпен кеңесіп, Вагнерден жеке сабақ алды. Вагнердің ұсынысымен Бюлов Цюрихте Доницеттидің «Полк қызы» операсын дирижёрлады, бірақ көп ұзамай бұл орынды тастады. Кейін ол Санкт-Галлендегі шағын опера театрының дирижёрі болып, онда Вебердің «Атқыш» операсымен бастады. Көрермен оны өте жақсы қабылдады, оның бір себебі — ол партитурасыз, жатқа дирижёрлады.
1851 жылы Бюлов Веймарда Листтің шәкірті болып, біраз уақытқа дирижёрлықты қойды. Ол шеберлігін жетілдіруге көп еңбектеніп, музыка шығара бастады және мақалалар жазды. Лист оны өзі кездестірген ең ұлы музыкалық құбылыстардың бірі деп атаған.
1855–1864 жылдары Бюлов Берлинде сабақ беріп, пианист ретінде өнер көрсетті. Сол жерде 1857 жылы 22 қаңтарда ол Листтің си минор сонатасын алғаш рет көпшілік алдында орындады. Ол Листтің қызы Козимаға үйленді; олардың екі қызы болды: Даниэла (1860) және Бландина (1863). Сол жылдары ол пианист, дирижёр және жазушы ретінде жұмыс істеп, Германияда да, Ресейде де танымал болды. Берлиндегі шәкірттерінің арасында Асгер Хамерик пен Йозеф Пахе болды.
1864 жылы Бюлов Мюнхенде сарай капельмейстері қызметін алды және негізгі даңқына дәл осы жерде жетті. Ол Вагнердің екі операсының тұсаукесерін дирижёрлады: «Тристан мен Изольда» — 1865 жылы 10 маусымда, «Нюрнберг әншілері» — 1868 жылы 21 маусымда. Екі қойылым да орасан табысқа жетті.
Бюлов операларды дайындаудың қазіргі дәстүрлерінің негізін қалады: әншілерді жеке-жеке және ансамбльде тыңдады, содан кейін фортепианомен, одан соң оркестрдің репетициялары мен сахнадағы толық жүргізулер өтті. «Тристанның» қойылымына дейін мұндай жүргізулер он бір рет болды. 1867 жылы ол Мюнхендегі жаңадан ашылған Корольдік музыка мектебін басқарып, онда фортепианоны Лист әдісімен оқытты және 1869 жылға дейін консерваторияның басында болды.
Осы кезде Бюловтың әйелі Козима мен Вагнердің арасында махаббат қатынасы басталды. Бюлов ұзақ уақыт ажырасуға келіспеді де, Козима мен Вагнердің үшінші баласы туғаннан кейін ғана көнді. Ажырасу 1870 жылы рәсімделді, содан кейін Козима мен Вагнер үйленді. 1869 жылы Бюлов Мюнхендегі қызметін тастады: себептердің қатарында әйелімен ажырасуы да, «Рейн алтынын» қоюдағы қиындықтар да болды, оған Бавария королі Людвиг II үнемі араласып отырды.
Вагнермен достық бұзылды, бірақ музыкант ретінде Бюлов оны құрметтеуді тоқтатпады: оның шығармаларын дирижёрлады және Вагнер 1883 жылы қайтыс болғанда қайғырды. Дегенмен Байрейт фестиваліне ол ешқашан барған жоқ.
1872 жылдан бастап Бюлов пианист ретінде өнер көрсетті. 1873 жылы ол Британияда ойнады, ал 1875–1876 жылдары АҚШ-та 139 концерт берді. Бостонда 1875 жылы 25 қазанда ол Чайковскийдің Бірінші фортепиано концертінің тұсаукесерінде солист болды және орыс композиторының шығармашылығын насихаттаған алғашқы батыс еуропалық музыканттардың бірі атанды. 1873 жылы Корольдік филармония қоғамы оны алтын медальмен марапаттады.
1878–1880 жылдары Бюлов Ганноверде сарай капельмейстері болды, бірақ тенор Антон Шоттпен керісіп, кетіп қалды. 1880 жылы ол дәл сондай қызметке Майнингенге көшті. Бес жылда ол Майнинген оркестрін Германиядағы үздіктердің деңгейіне көтерді және музыканттардан барлық партияларды жатқа ойнауды талап етті.
Бюлов Брамстың жақын досы әрі құрметтеушісі болды және осы оркестрмен оның Төртінші симфониясының тұсаукесерін басқарды. Оған реформаторлық идеялар да тиесілі: оркестрге бесжолды контрабастар мен педальді литавралар енгізілді; педальді литавралар содан бері симфониялық оркестрдің стандартты аспабына айналды. Ол фортепиано концертін (Брамстың Бірінші концертін) орындап, сонымен бірге оркестрді дирижёрлаған алғашқы музыкант болды.
Майнингенде қызмет еткен жылдары ол жас Рихард Штрауспен танысты, ал кейін өз ықпалын пайдаланып, оған дирижёр ретіндегі алғашқы тұрақты жұмысты алып берді. 1882 жылы Бюлов актриса Мария Шанцерге үйленді; кейінірек ол оның өмірбаянын жазып, хат-хабарын басып шығаруға дайындады.
1887 жылдан бастап Бюлов Берлин филармониялық оркестрінің бас дирижёрі болды; онымен соңғы концертін 1892 жылы сәуірде аяқтады. 1880 жылдардың соңында ол Гамбургке қоныстанды, бірақ дирижёр және пианист ретінде гастрольдерін жалғастырды. Ол Рафф консерваториясында және Берлиндегі Клиндворт фортепиано мектебінде сабақ берді, сондай-ақ шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті.
1890 жылдардың басында Бюловтың денсаулығы нашарлады: оны созылмалы бас ауруы мазалады, жан күйзелісі басталды, дене денсаулығында да проблемалар туды. Жылырақ әрі құрғақ климатта сауығуға үміттеніп, ол Мысырға аттанды және 1894 жылы 12 ақпанда Каирдегі қонақүйде қайтыс болды, ол соңғы концертінен кейін он ай өткенде болған еді. Ол Гамбургтегі Ольсдорф зиратына жерленген.
Бюлов пианист, дирижёр, педагог, композитор және мақалалар авторы болды. Ол XIX ғасырдың ең көрнекті дирижёрларының бірі еді: оның қызметі сол заманның бірнеше ірі композиторының, ең алдымен Вагнер мен Брамстың табысына шешуші рөл атқарды. Сыншылар оның пианистік өнерін талдауға және нақты есепке негізделген, интеллектуалды деп сипаттады (бұл үшін Бюловты жиі сынады), дегенмен ол мәнерлі әрі құмарлыққа толы болды. Орындаушылық қуаты мол еді: 1880 жылы ол бір концертте Бетховеннің бес кеш сонатасын бірнеше рет ойнады, ал 1889 жылы Нью-Йоркте 11 күнде 22 сонатаны орындады.
Ол Бетховеннің фортепианоға арналған сонаталарының толық циклін алғаш рет жатқа орындады, ал Зигмунд Леберт екеуі осы сонаталардың басылымын дайындады. Бюлов Бетховен шығармаларын түсіндіруімен танымал болды және АҚШ-та гастрольдік сапармен болған алғашқы еуропалық музыканттардың бірі еді. Дирижёр ретінде Бюлов Вагнер мен Брамс шығармаларының табысында маңызды рөл атқарды, сонымен бірге Чайковский музыкасын қолдады.
Композитор ретінде Бюлов оркестрге және фортепианоға арналған пьесалар, романстар, сондай-ақ Бах, Бетховен, Вебер, Крамер және басқа авторлардың фортепиано шығармаларының редакцияларын қалдырды. Оның фортепианолық транскрипцияларының арасында Глюктің «Авлидадағы Ифигения» операсы, «Нюрнберг әншілерінің» увертюрасы және Вагнердің сол операсының үшінші актісіндегі квинтеттің парафразы бар.
Бюлов жатқа дирижёрлады әрі жатқа ойнады, ал Майнингенде оркестрдегілерден де осыны талап етті. Оның нақты, сезімтал және терең музыкалық түсіндірмелері кейінгі жылдардағы виртуоз дирижёрлерге үлгі болды. Сонымен қатар ол көреген әрі тапқыр музыкалық журналист еді.
Бюлов Листтің фортепиано мен оркестрге арналған «Өлім биін» 1865 жылы 15 сәуірде Гаагада орындады. Ол Листтің си минор сонатасын алғаш рет көпшілік алдында 1857 жылы 22 қаңтарда Берлинде ойнады, ал Чайковскийдің Бірінші фортепиано концертін 1875 жылы Бостондағы тұсаукесерде солист ретінде орындады. Брамсты да қолдады: оның Төртінші симфониясының алғашқы орындалуын басқарды, ал Брамстың Бірінші концертінде бір мезгілде солист те, дирижёр де болды.
Бюлов Шопен музыкасын жоғары бағалады: ол ор. 28 прелюдияларының барлығына атау ойлап тапты, бірақ қазір олар дерлік қолданылмайды.
Бюлов педагог та болды. Оның шәкірттерінің қатарында Агата Баккер-Грёндаль, София Ментер, Жозе Виана да Мотта, Асгер Хамерик, Лотар Кемптер, Карл Генрих Барт және Клара Кэтлин Роджерс бар.