1803–1869 · Франция · Романтизм
Гектор Берлиоз (1803–1869) — романтизм дәуіріндегі француз композиторы, дирижёр және музыка жазушысы, алғашқы романтикалық бағдарламалық симфонияның авторы. Ол фортепианода ойнауды ешқашан үйренбеген, бірақ гитарада және флейтада жақсы ойнаған. Сайтта пианистерге арналған оның дауысқа және фортепианоға арналған үш шығармасы бар.
Гектор Берлиоз 1803 жылы 11 желтоқсанда Францияның оңтүстік-шығысындағы Гренобльге жақын Ла-Кот-Сент-Андре қаласында дүниеге келген. Әкесі Луи-Жозеф Берлиоз провинцияда құрметті дәрігер болған және ұлының білімімен негізінен өзі айналысқан. Гектор отбасындағы алты баланың тұңғышы еді, бірақ олардың үшеуі ержете алмады. Оның қасында екі қарындасы — Нэнси мен Адель қалды, олармен арасы жақсы болды.
Балалық шағы провинцияда өтті: ол сонда халық әндерін естіп, ежелгі мифтермен танысты. Ол керемет бала болған жоқ — музыкамен он екі жасында ғана айналыса бастады, сол кезде шағын пьесалар мен аранжировкалар жаза бастады. Әкесі оған фортепианода ойнауды үйренуге тыйым салды, сондықтан Берлиоз бұл аспапты ешқашан меңгермеді, бірақ гитарада, флажолетте және флейтада жақсы ойнады. Үйлесімді (гармонияны) ол оқулықтардан, мұғалімсіз өзі үйренді. Алғашқы шығармаларының көбі — романстар мен камералық музыка.
1821 жылы наурызда Берлиоз Гренобльдегі мектепті бітірді, ал қазан айында медицина оқу үшін Парижге аттанды. Мұны ата-анасы қалады, ал өзі музыкаға ұмтылды. Медицинаға қызығушылығы болмады, ал өлікті жару кезінде болғаннан кейін одан жиіркене бастады.
Париж операсына алғаш рет барғанда ол Кристоф Глюктің «Тавридадағы Ифигения» операсын тыңдады. Глюкке ол Людвиг ван Бетховенмен қатар тамсанатын. Ол Париж консерваториясының кітапханасына барып, Глюк операларының партитураларын көшіріп алу үшін іздейтін болды. Берлиоз өз естеліктерінде дәл сол жерде консерваторияның болашақ директоры Луиджи Керубинимен алғаш кездескенін жазды: студент емес адамды кітапханаға кіргізгісі келмеген. Берлиоз Гаспаре Спонтинидің екі операсын да көрді, оның шығармашылығы Берлиозға әсер етті. Көп ұзамай ол композитор болуға бел буды, бұған консерватория профессоры Жан-Франсуа Лесюёр көмектесті.
1823 жылы ол алғашқы мақаласын — Le Corsaire журналына Спонтинидің «Весталка» операсын қорғап жазылған хатты жазды. 1824 жылы ата-анасының қарсылығына қарамастан, ол композиторлық жолға түсу үшін медицинадан ресми түрде бас тартты. 1825 жылы Парижде оның «Салтанатты мессасы» алғаш рет көпшілік алдында орындалды, бірақ табысқа жете алмады. Одан кейін ол «Құпия судьялар» операсын жаза бастады, оның тек үзінділері ғана сақталған.
Берлиоз бірнеше жыл Лесюёрден сабақ алды, ал 1826 жылы Париж консерваториясына түскенде оның полифония сыныбына барды; сондай-ақ Антонин Рейханың сыныбында да оқыды. Хорда әнші болып қосымша табыс тапты. 1827 жылдың аяғында «Одеон» театрында ол ирландиялық актриса Гарриет Смитсонның Шекспирдің «Гамлетіндегі» Офелия және «Ромео мен Джульеттасындағы» Джульетта рөлдерін көрді де, оған таңдай қақты. Ол актрисаға көптеген махаббат хаттарын жазды, бірақ олар актрисаны именшектендіріп, қорқытты, сондықтан жауап болмады.
1828 жылдан бастап Берлиоз музыка туралы сын мақалалар жазып, сол кездегі белгілі жазушылармен және музыканттармен — Виктор Гюго, Александр Дюма, Никколо Паганини, Жорж Сандпен танысты. 1828–1830 жылдары оның шығармалары қайта орындалды: «Уэверли» увертюрасы, «Құпия судьялар» операсына увертюра және «Фантастикалық симфония». Соңғысынан кейін көпшілік жас композиторға назар аударды.
1830 жылы Берлиоз консерваторияны бітіріп, «Сарданапал» академиялық кантатасы үшін Рим сыйлығын алды. Ол одан бұрын үш жыл қатарынан сыйлықты алуға тырысты, бірақ қазылар алқасы әр жолы бас тартты. Сол жылы революция басталды; Берлиоз революционерлерге жанашырлық танытып, тіпті «Марсельезаны» оркестрледі. Сыйлық шарттары бойынша ол Италияға, Медичи вилласына аттанды. Римде жүргенде ол қалыңдығы, жас пианист Мари Мок құда түсуді бұзғанын және 1831 жылы 5 сәуірде музыкант әрі баспагер Камиль Плейельге тұрмысқа шыққанын білді. Шәкіртақысынан айырылып қалмау үшін Берлиоз Римге оралды, онда итальян музыкасына қызығып, Михаил Глинкамен кездесті, Байрон шығармаларымен танысты.
1833 жылы Берлиоз Францияға оралды. Ол өзімен бірге жаңа шығармаларын — Ниццада жазылған «Король Лир» увертюрасын және «Лелио, немесе Өмірге оралу» шығармасын алып келді; соңғысы «Фантастикалық симфонияның» жалғасы болып табылады және ол оны «мелолог» деп атаған жанрда жазған (аспаптық және вокалдық музыканың декламациямен қосындысы). Үйде ол дирижёр, композитор және сыншы ретінде белсенді жұмыс істеді, бірақ Франциядағы ресми топтар оның жаңашылдығын қабылдамады.
Парижде Берлиоз бен Гарриет Смитсонның арасында қарым-қатынас басталып, 1833 жылы 2 қазанда олар үйленді. Келесі жылы тұңғыштары Луи-Тома (1834–1867) дүниеге келді. Көп ұзамай ерлі-зайыптылар арасында жанжал басталып, неке ажырасумен аяқталды.
1833 жылы Никколо Паганини Берлиозден альт пен оркестрге арналған концерт жазуды сұрады, онда солист болып өзі өнер көрсетпек болды. Осылайша солист-альті бар «Италиядағы Гарольд» симфониясы пайда болды.
1838 жылы 16 желтоқсанда Берлиоз «Фантастикалық симфонияны» және «Гарольдты» дирижёрлады. Концерттен кейін әлемге әйгілі Паганини оның алдына тізерлеп отырып, қуаныштан көзіне жас алып, қолдарынан сүйді. Келесі күні Берлиоз Паганиниден өзін Бетховеннің мұрагері деп атаған хат және жиырма мың франк чегін алды.
Парижге орналасқан соң Берлиоз бірнеше істі қатар жүргізді: бағдарламалық симфониялар мен опералар жазды, дирижёрлық етті (атап айтқанда, Париж консерваториясында) және газеттерге музыка туралы жазды. Оның мақалалары мен фельетондары қырық жылдан астам уақыт — 1823 жылдан 1864 жылға дейін — Париждің «Le Corsaire», «Le Correspondant», «La Gazette musicale de Paris» және «Journal des Débats» газеттерінде дерлік күнде шығып тұрды. Ол қатал әрі байсалды сыншы деген атаққа ие болды.
Сын жазу жақсы табыс әкелді, бірақ Берлиоз оны жек көрді: соның салдарынан музыка шығаруға уақыт аз қалды. Сонымен қатар беделді сыншы бола тұра, ол өз мақалаларында өз шығармаларын ешқашан жарнамалаған жоқ.
Оның әдеби еңбектерінен «Les Soirées de l’orchestre» (1853), «Les grotesques de la musique» (1859) және «A travers chant» (1862) аталады. Әсіресе «Эвфония» новелласы кеңінен белгілі: автор онда болашақтың утопиялық қоғамын сипаттайды, мұнда музыканттың мойындалуы тек оның нақты жетістіктеріне байланысты, әлеуметтік жағдайларға емес.
1839 жылы Берлиоз Париж консерваториясы кітапханашысының орынбасары болып тағайындалды. Өзін және отбасын асырау үшін ол музыка сыншысы болып жұмыс істеді. 1850 жылы ол консерваторияның бас кітапханашысы болды.
1842 жылдан бастап Берлиоз шетелде көп гастрольде болды. Дирижёр және композитор ретінде ол Ресейде — 1847 жылы және 1867–1868 жылдары — салтанатты табыспен өнер көрсетті; атап айтқанда, Мәскеудегі Манежде өткен концертке көп адам жиналды. 1847 жылы Ресейде болғанда ол бұрын жазылған «Фантастикалық симфонияны» император Николай I-ге арнады. Петербург пен Мәскеудегі өнер көрсетулер қошеметке бөленді, ал сапардан түскен табыс күтілгеннен асып түсті.
1867–1868 жылдардағы сапар кезінде Санкт-Петербургте композитор Инженерная көшесі, 4 мекенжайындағы Михайлов сарайында тұрды.
1856 жылы Берлиоз Франциядағы академиялық мекеменің мүшесі болды. 1860-жылдары ол мақалалар жинақтарын шығарды. Оның «Естеліктері» 1870 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.
Берлиоздың жеке өмірі қайғылы оқиғалармен көмескіленді, оларды ол «Естеліктерінде» егжей-тегжейлі баяндады. Гарриет Смитсон көп жыл бойы жазылмайтын жүйке ауруымен ауырды. Оның өлімінен кейін Берлиоз әнші Мария Ресиоға үйленді, ол 1862 жылы кенеттен қайтыс болды. Композитордың бірінші некеден туған ұлы 1867 жылы Гаванада қайтыс болды. Берлиоздың өзі 1869 жылы 8 наурызда Парижде жалғыздықта өмірден өтті, 11 наурызда қарапайым жерлеу рәсімі өтті.
Берлиоз — музыкадағы романтизмнің жарқын өкілі және романтикалық бағдарламалық симфонияның жасаушысы. Ол музыкалық формаға, үйлесімге және әсіресе аспаптауға жаңалықты батыл енгізді, симфониялық музыканы театрландыруға және шығармалардың ауқымды көлеміне ұмтылды.
Оның стилі «Фантастикалық симфонияда» (1830) қалыптасты, оның «Суретшінің өмірінен эпизод» деген қосымша атауы бар. Бұл — алғашқы романтикалық бағдарламалық симфония. Онда заманның көңіл-күйі — шындықпен үйлеспеушілік, шектен тыс эмоционалдылық пен сезімталдық — көрініс тапқан.
Одан кейін ол «Фантастикалық симфонияның» жалғасы — «Лелио, немесе Өмірге оралу» шығармасын жазды. Оны Байрон сюжеттері («Италиядағы Гарольд» альт пен оркестрге арналған симфония, 1834; «Корсар» увертюрасы, 1844), Шекспир сюжеттері («Король Лир» увертюрасы; «Беатриче мен Бенедикт» комедиялық операсы, 1862; «Ромео мен Джульетта» драмалық симфониясы, 1839) және Гёте сюжеті («Фаусты айыптау», 1846) қызықтырды. Сондай-ақ оған «Бенвенуто Челлини» операсы (1838 жылы қойылды), алты кантата, оркестрлік увертюралар, олардың ішінде «Рим карнавалы» (1844), және романстар тиесілі. «Жоқтау-салтанатты симфония» (1840) революциялық тақырыппен байланысты.
1837 жылы Алжирде қаза тапқан генерал Дамремонды жерлеуге арнап Берлиоз «Реквием» жазды. 1830 жылы ол Париж көшелерінде халыққа революциялық әндерді үйретті. Соңғы екі операның, «Фаусты айыптаудың», «Мәсіхтің балалық шағының» және басқа да бірқатар шығармалардың либреттосын ол өзі жазды. Соңғы жылдары оны академизм мен моральдық тақырыптар барған сайын көбірек қызықтырды; осы кезеңге «Мәсіхтің балалық шағы» ораториялық трилогиясы мен Вергилий бойынша «Троялықтар» опералық дилогиясы (1855–1859) жатады.
Берлиоздың маңызы аспаптарды терең түсінуінде және оларды оркестровкада шеберлікпен қолдануында. «Фантастикалық симфонияда» ол ішектілерде col legno тәсілін алғашқылардың бірі болып қолданды. Оның аспаптау туралы трактаты көптеген тілге аударылған. Берлиоз танымал дирижёр де болды: Вагнермен бірге ол дирижёрлықтың жаңа мектебінің негізін қалады. Германияда болғанда, ол жерде өз елінен гөрі жоғары бағаланды.
Сайтта Берлиоздың қазір үш басылымы бар, барлығы дауысқа және фортепианоға арналған: «Absence» (орта+), «Villanelle» (жетілдірілген) және «Le spectre de la rose» (жетілдірілген). Өмірбаянынан белгілі болғандай, ол өзі фортепианода ойнауды ешқашан үйренбеген.