1852–1919 · Швеция · XX ғасыр
Хелена Мунктелл (1852–1919) — швед пианисі, әншісі және композиторы. Стокгольмде, Венада және Парижде білім алған, опера, оркестрлік және камералық шығармалар, хорлар мен әндер жазған. Сайтта оның жоғары деңгейлі дауыс пен фортепианоға арналған романстары жинақталған: олар XIX ғасырдың аяғындағы швед және француз вокал музыкасымен танысқысы келетіндерге арналған.
Хелена Мунктелл 1852 жылы 24 қараша күні Даларнеде, Грюксбуда (Фалун муниципалитеті) дүниеге келді. Ол тоғыз баланың кенжесі болды. Әкесі Хенрик Мунктелл кәсіпкер әрі музыкант еді: ол фортепианода жақсы ойнайтын, сол себепті қызы терең білім алды.
Анасы Кристина Августа уақытының көбін Стокгольмде өткізетін. Әкесі 1861 жылы қайтыс болғанда бүкіл отбасы астанаға көшті, ал іс-шаруаны сонда анасы жүргізді. Хеленаның апаларының арасында композитор Амалия Хьельм мен суретші Эмма Спарре болды.
Хелена алғашқы музыка сабақтарын әкесінен алды. Содан кейін Хелена Стокгольмдегі Корольдік жоғары музыка мектебіне түсті. Ән салу, фортепиано, контрапункт және аспаптаудан оған Конрад Нордквист, Юхан Линдегрен мен Йозеф Денте, ал композициядан Людвиг Норман сабақ берді.
Стокгольмдегі үйде музыка жиі ойналатын, сол кездің дәстүрі бойынша музыкалық кештер өткізілетін. Жазда ана отбасымен бірге Грюксбуға кететін, онда музыкалық өмір әкесі тірі кездегідей жалғаса берді.
1870 жылы Хелена анасымен бірге белгілі ұстаздардан білімін жалғастыру үшін Венаға барды: ол ән салу мен фортепианоны оқыды. Венадағы ұстаздарының бірі Юлиус Эпштейн болды. Содан кейін ол Италия мен Швейцарияда оқыды.
1877 жылы Парижде Хелена қалуға шешім қабылдады және онда әнші әрі пианист ретінде өнер көрсетті. Келесі екі жыл бойы ол Бенжамен Годар мен Венсан д’Эндиден сабақ алды. Кейін бұл екеуі оның ең жалынды жақтаушылары болды.
Музыка шығару бірінші орынға шықты. Мунктеллдің шеберлігі туралы айта бастады, ал оның шығармалары барған сайын көбірек назар аударды.
Хеленаның композиторлық дебюті 1885 жылы Швецияда өтті. Мунктеллдің музыкасын әртүрлі қабылдады: Германия мен Швецияда салқынырақ, ал Стокгольмде әндерін жаңашыл деп атады. Ең үлкен табыстар Францияда келді.
Бұрынғы ұстазы д’Энди оның шығармаларын таратуға өзі кірісті. Скрипкашы Жорж Энеску оның скрипка сонатасын (ор. 21) Парижде тұңғыш рет орындады, кейін оны Берлинде де ойнады.
Мунктеллдің бір актілі «I Firenze» операсы (либреттосын Даниэль Фальстрём жазған) алғаш рет 1889 жылы Стокгольмде орындалды. Францияда оны қарындасы Эмма Спарренің шеберханасында ойнады, және опера мақтауға ие болды. Осылайша Мунктелл опера жазған тұңғыш швед әйел композиторы болды — Эльфрида Андредан бірнеше жыл бұрын.
1890-жылдардың соңында Хелена оркестрге арнап музыка жаза бастады. 1900 жылға таман оны швед халықтық интонациясы қызықтырды.
1915 жылы Мунктелл Швецияның Корольдік музыка академиясының мүшесі болды, ал 1918 жылы Швед композиторлар қоғамын құрушылардың бірі болды.
Мунктелл көз ауруынан зардап шекті. Ол 1919 жылы 10 қыркүйек күні Стокгольмде қайтыс болды және Солтүстік зиратқа (Norra begravningsplatsen) жерленді.
Мунктелл оркестрге де жазды, бірақ көбірек вокалдық, хорлық және опералық музыкаға бейім болды. Оның стилі француз неоромантизміне негізделген; замандастарына ол батыл көрінді. Типтік үлгі — оркестрлік Bränningar пьесасы (ағылшынша Breaking Waves): толқындардың құбылмалылығын композитор оркестрдің бүкіл палитрасымен жеткізеді, аспаптарды қолдану тәсілін үздіксіз өзгертіп, ерекше үйлесімдер жасайды.
Бұл пьесада дыбыс ағыны біресе толқындап ағады, біресе кенет тоқтап қалады, табиғат күштерінің құбылмалылығын бейне баса көрсеткендей. Үндестік жағынан кейінгі Вагнерді, д’Эндиді және ертедегі Скрябинді еске түсіреді, бірақ Мунктелл өзіндік жолмен жазды.
Оркестрлік шығармалардың қатарында Bränningar симфониялық суреті (ор. 19, алғаш рет 1898 жылы орындалған), Valborgsmässoeld симфониялық поэмасы (ор. 24), Suite dalécarlienne (ор. 22), үлкен оркестрге арналған сюита және оркестрге арналған бір бөлімді Barcarolle бар. Valborgsmässoeld-тің фортепианоға арналған нұсқасы да бар, ал 1916 жылы Dalsvit (ор. 22) фортепианоға өңделді.
Камералық музыкадан фортепиано, скрипка және виолончельге арналған Kleines Trio және скрипка сонатасы (ор. 21) белгілі. Оның I Firenze операсы бір актілі және Даниэль Фальстрёмнің либреттосына жазылған.
Мунктеллдің хор шығармаларының қатарында 1897 жылы 21 қыркүйектегі әйелдер конгресіне арналған сопрано, әйелдер хоры, фортепиано және органға арналған кантата, Лондондағы швед шіркеуінің ашылуына арналған кантата (1911), аралас хорға арналған a cappella Sång till skogen пьесасы (1891) және әйелдер хоры мен фортепианоға арналған Trois choeurs sur des poésies scandinaves (1899).
Оның әндерінің ішінде Dix Mélodies pour Chant et Piano, Fyra sånger för en röst vid piano (1883), қарындасы Эмма Спарренің сөзіне жазылған Isjungfrun балладасы (ор. 20, 1889) — баритон мен фортепианоға және тенор-баритон мен оркестрге арналған, Даниэль Фальстрёмнің сөзіне жазылған Fjerran på enslig stig (1893), Эрик Аксель Карлфельдттің сөзіне сопрано мен оркестрге арналған Majnattsröster (ор. 25) бар.
Сайтта оның дауыс пен фортепианоға арналған үш шығармасы бар, үшеуі де жоғары деңгейлі: La dernière berceuse, Fidélité және Österns natt. Алғашқы екеуінің мәтіні француз тілінде, оны Amédée-Louis Hettich жазған: La dernière berceuse — композиторның өз мәтіні бойынша, Fidélité — Адольф Фредрик Линдблад бойынша. Österns natt 1894 жылы сопрано мен альтқа фортепианомен бірге Хенрика Видмарктың сөзіне жазылған. Композитормен танысу үшін олардың кез келгені жарайды.