1864–1935 · Норвегия
Юхан Халворсен (1864–1935) — норвегиялық скрипкашы, дирижёр және композитор. Ол отыз жыл бойы қазіргі Осло болып табылатын Кристиания қаласындағы Ұлттық театрдың оркестрін басқарды, спектакльдерге музыка, оркестрлік шығармалар және скрипкаға арналған пьесалар жазды. Оның Гендель музыкасынан скрипка мен альтқа жасаған өңдеуі бүкіл әлемде орындалады.
Юхан Аугуст Халворсен 1864 жылы 15 наурызда Драммен қаласында дүниеге келді. Әкесі Бернт Хальвор Халворсен қалада полиция қызметкері болған және бала небәрі төрт жасқа толғанда қайтыс болды. Анасының аты — Юханна, яғни Ханна, Хансдаттер (1821–1880).
Юхан скрипкада жеті жасынан ойнай бастады. Туған қаласында ол тоғыз жыл бойы скрипкада да, үрмелі аспаптарда да ойнады, соның ішінде қалалық әскери оркестрде де болды.
Он бес жасында Кристианияға барып, Гудбранн Бённен (1839–1906) скрипка сабағын алды. Сонымен бірге «Фолькетеатрет» театрында ойнап жүрді. 1880 жылы анасы қайтыс болғанда, туған жері Италия болған дирижёр Паоло Сперати жас жігітті қарулы күштердің штабтық оркестріне жазды. Сол 1880 жылы Халворсеннің алғашқы шығармасы — «Hallingdal Bataljons Marsch» маршы да пайда болды.
1884 жылы Халворсен Стокгольмге аттанып, сонда Корольдік музыка академиясында оқыды. 1885 жылдың күзінде ол бірнеше айға Бергендегі «Гармония» музыка қоғамы оркестрінің концертмейстері болды. Кейін бұл оркестр Берген филармониялық оркестріне айналды.
1886 жылдан 1888 жылға дейін ол Лейпцигте орыс скрипка виртуозы Адольф Бродскийден (1851–1929) білім алып, Гевандхауз оркестрінде ойнады. Лейпцигте ол сонда көп жыл тұрған композитор Кристиан Синдингпен (1856–1941) кездесті.
1888 жылдан бастап Халворсен Абердинде скрипкашы болып жұмыс істеді, ал 1889–1892 жылдары Хельсинкидегі музыка институтында сабақ берді. Хельсинкиде оған жас Бузони әсер етті, сонда ол бірнеше шығарма жазды.
Ол басқа шеберлерден де білім алды: Санкт-Петербургте Леопольд Ауэрден (1845–1930), Льежде бельгиялық Сезар Томсоннан (1857–1931), ал Берлинде неміс композиторы Альберт Беккерден (1834–1899).
1893 жылы Халворсен Норвегияға оралып, Бергенге келді. Онда ол «Ұлттық сахна» театрының оркестрін және Берген филармониялық оркестрін, яғни «Гармония» оркестрін басқарды.
1899 жылы Кристианияда жаңа Ұлттық театр ашылды, ал Халворсен оның алғашқы капельмейстері болды. Бұл қызметті ол 1929 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін 30 жыл атқарды.
Жұмыс әрдайым оңай бола бермеді: жалақы жөніндегі дауларға және басқа қиындықтарға байланысты бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оркестр ішінара тоқтап қалды. 1919–20 жылдары Халворсен жаңадан құрылған Филармония қоғамы оркестрінің үш дирижёрінің бірі болды. Оның ойынша, онда да жалақы тым аз еді, сондықтан ол Ұлттық театрға қайта оралды.
Ол отыздан астам операны дирижёрлық етті. Сахна үшін де жазды: оның қаламынан отыздан астам пьесаға музыка шықты.
1894 жылы Халворсен Эдвард Григтің жиені Анна, яғни Анни, Григке (1873–1957) үйленді. Олардың ұлы Стейн Григ Халворсен (1909–2013) танымал театр актері болды.
Халворсен театрға көп әрі әралуан музыка жазды. Оның сахналық жұмыстарының арасында Хольгер Драхманның «Gurre» драмасына (17-опус), Якоб Бреда Булльдің «Tordenskjold» пьесасына (18-опус), Бьёрнстьерне Бьёрнсонның «Kongen» («Патша», 19-опус) пьесасына, Сигурд Эльдегардтың «Fossegrimen» (21-опус) және Кнут Гамсунның «Dronning Tamara» пьесасына жазылған музыка бар. Сондай-ақ оның Вильхельм Дюбвадтың либреттосына үш актілі «Mod Nordpolen» (1911) шығармасы бар.
Скрипка мен оркестрге арналған шығармалар бөлек тұр. 1898 жылы Халворсен «Веслемёй әнін» жазып, оны Кэтлин Парлоуға арнады. Сол скрипкашыға ол 1909 жылы орындалған соль минор скрипка концертін де арнады; кейін ол 2016 жылдың басына дейін жоғалған деп саналды.
Ол салтанатты музыка да жазды. 1906 жылы 22 маусымдағы Тронхейм соборындағы тәж кигізу рәсіміне арнап ол Сигвальд Скавланның сөзіне солистер, хор, оркестр, арфа және органға арналған кантата шығарды. 1910 жылы «Норвегияның Теодор Рузвельтке сәлемі» және «Бьёрнстьерне Бьёрнсонның құрметіне» шығармалары пайда болды. 1899 жылға «Норвегиялық мерекелік увертюра» (16-опус) жатады, ал 1911 жылы Людвиг Хольберг құрметіне «Suite ancienne» шықты.
1901 жылы Григтің ұсынысымен Халворсен Телемарктағы халық музыканты Кнут Дале ойнаған бірнеше әуенді нотаға түсірді. Кейін Григ бұл пьесаларды өзінің белгілі 72-опусында фортепиано үшін өңдеді.
Халворсен норвегиялық халық музыкасын өңдеумен көп айналысты; олардың ішінде «Норвегиялық халық әндері мен билері» (Norske viser og danse) циклі және басқа да шығармалар бар. Халворсеннің «Боярлар маршы» (Bojarenes inntogsmarsj) деген шағын пьесасы да белгілі: ол оны Бухарестке сабақ беруге шақырылғаннан кейін танысқан Румыния тарихының әсерімен жазды.
Халворсен өзінің басты үлгілері ретінде Эдвард Григ пен Юхан Свендсенді атайтын. Аспаптауда Свендсеннің ықпалы айқын байқалады. Халворсеннің музыкасы Григтің ұлттық романтикалық дәстүрін жалғастырды, бірақ өзіндік үнмен жазылды, ал оркестровкасы жаңашыл болды.
Халворсен өңдеулер де жасады. Ол Григтің Жерлеу маршын оркестрге қойды: композитордың өсиеті бойынша бұл нұсқа оның жерлеу рәсімінде орындалды. Сондай-ақ оның Гендельдің әйгілі Пассакальясын скрипка мен альтқа арнап жасаған өңдеуі кеңінен қолданылады.
Халворсен үш симфония және оркестрге арналған екі «Норвегиялық рапсодия» жазды. Симфониялардың ішінде ең маңыздысы деп Екінші, «Фатум», ре минор симфониясы (1924, екінші редакциясы 1928) саналады.
1924 жылы ол Стокгольмдегі Корольдік музыка академиясының мүшесі болды. 1927 жылы оған орден берілді: ол Даннеброг орденінің командоры және Әулие Олаф орденінің командоры атанды.
Юхан Халворсен 1935 жылы 4 желтоқсанда Ослода қайтыс болды. Ол Құтқарушы зиратына (Vår Frelsers gravlund) жерленді.
Халворсен әсіресе театр композиторы ретінде танымал. Оның музыкасы Григтің ұлттық романтикалық бағытын дамытты, бірақ өзіндік қолтаңбасымен және батыл оркестровкасымен ерекшеленді.
Халворсеннің оркестрлік музыкасына үш симфония (ең маңыздысы — Екінші, «Фатум»), оркестрге арналған екі «Норвегиялық рапсодия» және отызға жуық қойылымға жазылған сахналық музыка кіреді. Олардың ішінде Шекспир бойынша қойылымдар бар: «Макбет» (1920), «Бекер әбігер» комедиясы (1915) және «Қалағаныңызша» (1912). Сверре Брандттың пьесасына ол «Reisen til Julestjernen» («Рождество жұлдызына сапар») музыкасын жазды, 1924 жылы осы музыкадан балет сюитасы да жасалды.
Бүгінде оның ең танымал шығармалары — «Боярлар маршы», «Bergensiana» (Бергеннің ескі «Jeg tog min nystemte Cithar i Hænde» әуеніне, яғни «Мен жаңа бапталған цитраны қолыма алдым» әуеніне рококо рухындағы вариациялар) және «Reisen til Julestjernen».
Оның вокалдық және хор музыкасы да бар: фортепианолы әндер, ерлер хоры үшін a cappella шығармалары, ерлер хоры мен оркестрге арналған Пер Сивленің сөзіне жазылған «Varde» кантатасы, сондай-ақ сопрано, әйелдер хоры және камералық оркестрге арналған «Alrune» бар. «Peik, prinsessen og stortrollet» пьесасына жазылған музыкадан ол 37-опустағы «Norske eventyrbylleder» («Норвегиялық ертегі суреттері») оркестрлік сюитасын құрастырды.
Скрипка үшін Халворсен көп жазды. Бұлар — скрипка мен фортепианоға арналған 30 өңдеуден тұратын «Норвегиялық халық әндері мен билері», орындауға жеңіл деп аталатын 22-опустағы «Шағын би сюитасы», екі скрипка мен фортепианоға арналған бес жеңіл пьесадан тұратын 29-опустағы «Миниатюралар», «Веслемёй әні» және скрипка мен оркестрге арналған 7-опустағы «Норвегиялық әуен», сондай-ақ скрипка мен оркестрге арналған 32-опустың 1-нөмірі «Үйлену маршы» (Bryllupsmarsch) және «Норвегиялық билер» (Danses norvégiennes). Соль минор скрипка концерті де бар. Жеке скрипка үшін «Slåtter» («Шаруа билері», 1903) бар, ал хардингфеле соло үшін пьесалар арасында Кнут Даледен 1901 жылы жазылған түпнұсқа жазбалар — 17 норвегиялық слот — бар. Бөлек тұрған шығармалар — Гендель тақырыптарындағы скрипка мен альтқа (немесе виолончельге) арналған «Пассакалья» және «Вариациялы сарабанда».