1685–1750 · Германия · Барокко
Иоганн Себастьян Бах (1685–1750 жж.) — неміс композиторы, органшы және клавесинші, барокко музыкасының басты тұлғаларының бірі. Өмірінде ол өз дәуірінің операдан басқа барлық дерлік жанрында мыңнан астам шығарма жазып, бүгінде фортепианода ойнауды үйрену репертуарының негізін құрайтын клавир және орган туындыларын қалдырды.
Иоганн Себастьян Бах 1685 жылы 21 наурызда (жаңа стиль бойынша 31 наурызда) Айзенахта қала музыканты Иоганн Амброзиус Бах пен Мария Элизабет Леммерхирттің отбасында дүниеге келді — ол отбасындағы сегізінші, ең кенже бала еді. Бахтар әулеті бірнеше ұрпақ бойы музыкалық қабілетімен танымал болды: олардың дерлік барлығы шіркеу органшысы, сарай музыканты немесе композитор болып қызмет етті. Болашақ композитордың әкесі Айзенахта зайырлы концерттер мен шіркеу музыкасын ұйымдастырумен айналысты.
Иоганн Себастьянға тоғыз жас толғанда анасы, ал бір жылдан соң әкесі қайтыс болды. Жетім қалған баланы көршілес Ордруфта органшы болып қызмет ететін үлкен ағасы Иоганн Кристоф өз қолына алды. Онда Бах гимназияда оқыды, ал ағасы оған орган мен клавирде ойнауды үйретіп, сол дәуірдің неміс композиторларының, атап айтқанда Пахельбельдің шығармаларымен таныстырды.
Он бес жасында Бах Люнебургке көшіп барып, 1700–1703 жылдары қасиетті Михаил атындағы вокал мектебінде оқыды. Хорда ән айтудан басқа, ол, сірә, мектептің үлкен органында және клавесинде ойнаған, сондай-ақ теология, латын тілі және басқа пәндерден алғашқы білім алған. Осы жылдары ол Гамбург пен Любекте болып, өзі жоғары бағалайтын Дитрих Букстехуде сияқты дәуірінің танымал органшыларының ойынымен танысуға мүмкіндік алды.
Мектепті бітіргеннен кейін, 1703 жылдың қаңтарында, Бах Веймарда герцог Иоганн Эрнесттің сарай музыканты болып қысқа уақыт қызмет етті, ал тамызда Арнштадттағы қасиетті Бонифаций шіркеуінде органшы қызметіне тұрды. Қызмет аптасына небәрі үш күнді алатын, жалақысы жақсы, ал аспап жаңа жүйе бойынша дыбысталған еді — бұл орындаушының мүмкіндіктерін кеңейтті. Осы кезеңде Бах көптеген орган шығармаларын жазды.
Арнштадтта Бахтың қала билігімен қайшылығы туды: ол хордың дайындық деңгейіне риза болмады, ал 1705–1706 жылдардың қысында Букстехуденің ойынын тыңдау үшін рұқсатсыз бірнеше айға Любекке кетіп қалды. 1706 жылы ол қызмет орнын ауыстыруды шешіп, келесі жылы Мюльхаузендегі қасиетті Власий шіркеуінде органшы болды — мұндағы жалақы жоғары, ал әншілер жақсы дайындалған еді.
Мюльхаузенде шамамен бір жыл қызмет еткеннен кейін, Бах Веймарда сарай органшысы, кейін концерт ұйымдастырушысы деген анағұрлым жоғары қызметке орналасты. Отбасы герцог сарайына жақын жерге қоныстанды; осында Бахтың Вильгельм Фридеман және Карл Филипп Эммануил атты ұлдары дүниеге келді. Осы жылдары композиторға скрипкашы фон Вестхофтың шығармашылығы үлкен әсер етті — оның туындылары Бахты скрипкаға арналған өз сонаталары мен партиталарын жазуға жетеледі.
Веймарда клавир және оркестр туындыларын жазудың ұзақ кезеңі басталды. Бах итальяндық Вивальди мен Кореллидің музыкасын мұқият зерттеп, олардан драмалық кіріспелер мен солист пен оркестрдің кезектесу тәсілдерін үйренді, ал Вивальдидің концерттерін орган мен клавесинге арнап бейімдеді. Сол кезде-ақ ол «Кіші орган кітапшасы» деп аталатын хорал прелюдиялар жинағын жаза бастады — бұл, сірә, үлкен ұлын оқыту үшін ойластырылған еді.
Веймардағы қызметінің соңына қарай Бах белгілі органшы және клавесинші атанды. 1717 жылы дрезден концертмейстері Бах пен әйгілі француз музыканты Луи Маршан арасында музыкалық жарыс ұйымдастырды, бірақ жарыс күні Маршан қаладан асығыс кетіп қалып, Бахқа жалғыз өнер көрсетуге тура келді.
Бахты Веймардан жібергісі келмеді: 1717 жылдың қарашасында оны отставкаға қайта-қайта өтініш жасағаны үшін біраз уақытқа қамауға да алды. Сол жылдың соңында ол Ангальт-Кётен князі Леопольдтің капельмейстері болып қызметке тұрды — өзі де музыкант болған князь Бахтың талантын бағалап, жақсы ақы төлеп, үлкен еркіндік берді. Князь кальвинист болғандықтан шіркеуде күрделі музыканы қолдамады, сондықтан бұл кезеңдегі шығармалардың көпшілігі зайырлы сипатта болды.
Кётенде Бах оркестрге арналған сюиталар, виолончельге арналған алты сольный сюита, клавирге арналған ағылшын және француз сюиталарын, сондай-ақ скрипкаға арналған үш соната мен үш партита жазды. Сол кезде «Жақсы темперацияланған клавирдің» бірінші томы мен «Бранденбург концерттері» дүниеге келді.
1720 жылдың шілдесінде Бах князьбен бірге шетелде жүргенде, әйелі Мария Барбара кенеттен отыз бес жасында қайтыс болды, төрт кіші жастағы бала жетім қалды. Бір жылдан соң Бах әнші Анна Магдалена Вилькемен танысып, 1721 жылдың желтоқсанында үйленді; бұл некеден он үш бала дүниеге келді.
1723 жылы Бах Лейпцигтегі қасиетті Фома шіркеуінің канторы әрі сол шіркеу жанындағы мектептің мұғалімі қызметіне өткен конкурста жеңіске жетті. Оның міндетіне ән үйрету, қаланың екі басты шіркеуінде апта сайын концерт өткізу және орындаушыларды таңдау кірді; латын тілін оқытуды, мұндай мүмкіндікті пайдаланып, көмекшісіне тапсырды. Лейпцигте қызмет еткен жылдары Бах қала билігімен бірнеше рет дау-дамайға түсті.
Лейпцигтегі алғашқы жылдар аса өнімді болды: Бах шіркеуде әр жексенбі сайын оқылатын інжіл мәтіндеріне бірнеше жылдық кантата циклдарын жазды. Кейінірек, 1729 жылдан бастап, ол «Музыкалық коллегиум» атты зайырлы ансамбльді басқарып, аптасына екі рет Циммерман кофеханасында концерт берді — сірә, әзілді «Кофе кантатасы» алғаш рет осында орындалған.
Осы жылдары Бах болашақ си минор мессасының алғашқы бөліктерін жазып, сарай композиторы атағына қол жеткізді. 1747 жылы ол Пруссия королі Фридрих II сарайында болды; король оған тақырып ұсынып, соны импровизациялап беруін сұрады. Бах сол жерде-ақ үшдауысты фуга ойнап берді, ал кейінірек осы тақырыпқа «Музыкалық тарту» деп аталатын тұтас цикл жазды. Тағы бір ірі циклы — «Фуга өнерін» — ол аяқтап үлгермеді.
Өмірінің соңына қарай Бахтың көзі тез нашарлай бастады. 1750 жылы ағылшын офтальмологы Джон Тейлор композиторға екі рет операция жасады, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды, Бах толық соқыр болып қалды. 18 шілдеде оның көзі қысқа уақытқа қайта көре бастады, бірақ сол күні кешке ол сал ауруына шалдықты; Бах 1750 жылы 28 шілдеде қайтыс болды.
Бахты Лейпцигтегі қасиетті Иоанн шіркеуінің зиратына жерледі, бірақ көп ұзамай оның қабірі жоғалды. Тек 1894 жылы құрылыс жұмыстары кезінде оның сүйектері кездейсоқ табылды; Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары шіркеу қирағаннан кейін, сүйектері 1949–1950 жылдар шамасында Бах жиырма жеті жыл кантор болып қызмет еткен қасиетті Фома шіркеуіне қайта жерленді.
Бах операдан басқа өз дәуірінің дерлік барлық музыкалық жанрында жұмыс істеп, өмірінде дауысқа, органға, клавесинге және түрлі ансамбльдерге арналған мыңнан астам діни және зайырлы шығарма жазды. Олардың бір бөлігі — басқа композиторлардың шығармаларын өңдеу немесе өзінің бұрынғы туындыларының қайта жасалған нұсқалары. Бүгінде оның әр туындысына BWV (Bach-Werke-Verzeichnis) каталогы бойынша нөмір берілген. Ең танымал клавир циклдарының арасында барлық тональдіктерді қамтитын «Жақсы темперацияланған клавир», «Ағылшын сюиталары», «Гольдберг вариациялары» және «Анна Магдалена Бахтың нота дәптері» бар.
Бах скрипка мен виолончельге арналған соната, партита және сюиталар жазды; олардың жекелеген бөліктері — менуэттер, куранттар, арийлер — жиі фортепианоға бейімделіп, бастаушыларға да қолжетімді. Клавиатуралы аспаптарда ойнауды үйрету үшін ол күй белгілерінің саны артып отыратын ретпен орналасқан екі дауысты және үш дауысты инвенциялар жазды, ал үйде сабақ өткізу үшін хорал өңдеулерінен тұратын «Кіші орган кітапшасын» құрастырды. Осы шығармалар сайтта ұсынылған пьесалардың негізін құрайды: олар бастаушыларға арналған қарапайым менуэттер мен канондардан бастап, ілгерілеген оқушыларға арналған күрделі прелюдиялар мен фугаларға дейінгі барлық деңгейді қамтиды.
Бахтың шығармашылығының елеулі бөлігін орган музыкасы құрайды: тірі кезінде ол ең алдымен бірінші дәрежелі органшы және орган туындыларының авторы ретінде танымал болды. Ол прелюдия, токката, фантазия сияқты еркін жанрларда да, хорал прелюдиясы мен фуга сияқты қатаң формаларда да жұмыс істеп, солтүстік неміс және оңтүстік неміс шеберлерінің дәстүрлерін біріктірді, олардың ішінде оған Пахельбель, Бём және Букстехуде ерекше әсер етті. Бах өмір бойы орган жасаушыларға кеңес беріп, олардың дыбысталу ерекшеліктерін жетік білген.
Бах мұрасының едәуір бөлігін вокал-хор шығармалары құрайды: ол шіркеу жылының дерлік әр жексенбісіне арнап жазған кантаталар, «Матфейден құмарту», «Иоаннан құмарту», «Рождество ораториясы» және бүгінде музыка тарихындағы ең үздік хор туындыларының бірі саналатын си минор мессасы. Осы ірі циклдардан басқа, Бах бірнеше мотет, шамамен 180 хорал өңдеуін, әндер мен арийлер қалдырды — бұл шығармалардың көбі бүгінде әр түрлі құрамға, соның ішінде хор мен шағын ансамбльдерге бейімделген түрде кездеседі.