1825–1899 · Аустрия · Романтизм
Иоганн Штраус-кіші (1825–1899) — аустриялық композитор, дирижёр және скрипкашы, оны «вальс королі» деп атаған. Ол 496 шығарма жазды: вальстер, полькалар, кадрильдер, марштар және он бес оперетта, олардың ішінде «Жарқанат» пен «Сығандар барон». Сайттағы ноталар арасында пианистерге арналған «Thunder and Lightning» (Op. 324) және «Жарқанаттан» ария бар.
Иоганн атақты аустриялық композитор Иоганн Штраус-аға отбасында дүниеге келді. Оның төрт ағайынды бауырының екеуі — Йозеф пен Эдуард — да белгілі композитор болды. Әкесі ұлынан банкир шығарғысы келіп, қолында скрипканы көруге шыдамайтын, сондықтан бала жасырын оқыды, анасы оған көмектесті.
Әкесі ұлын Жоғары коммерциялық училищеге берді, ал кешке оны есепші болып жұмыс істеуге мәжбүрледі. 1844 жылы Иоганн музыкалық білімін аты шыққан ұстаздардың, соның ішінде Франц Амонның қолында аяқтады. Олар оған кәсіптік лицензия алуы үшін өте жақсы ұсынымдар берді.
Иоганн оркестрге дирижёрлық ету лицензиясын алу үшін магистратқа барғанда, анасы ажырасуға арыз берді: ол Штраус-ағаның лицензия беруге кедергі келтіруінен қорықты. Жауап ретінде әкесі осы некеден туған балаларды мұрасынан айырды. Ата-анасы ажырасқаннан кейін ұлы анасының қолдауымен композиторлық мансапқа толық берілді.
Көп ұзамай Штраус өз шағын оркестрін құрып, Венадағы Доммайер казиносында сәтті өнер көрсетті. Репертуардың басым бөлігі өз шығармаларынан тұрды. Алғашында әкесінің қызғанышы кедергі болды: ол ұлы ойнайтын орындарды қара тізімге енгізіп, оны сарай балдарына жібермеді. Бірақ таланттың жанкүйерлерінің арқасында Иоганн-кішіні азаматтық милицияның екінші полкі әскери оркестрінің капельмейстері етіп тағайындады, ал әкесі бірінші полктің оркестрін басқарды.
Әке мен ұлдың қақтығысын 1848 жылғы революция одан сайын тереңдетті. Штраус-аға монархияны қолдап, «Радецкий маршын» жазды. Штраус-кіші революция күндері «Марсельезаны» ойнап, революциялық марштар мен вальстердің бірнешеуін өзі шығарды. Революция басылғаннан кейін оны сотқа тартты, бірақ ақыры ақтап шықты.
1849 жылы Штраус-аға скарлатинадан қайтыс болды. Әкесінің басында Иоганн Моцарттың «Реквиемін» ойнап, оның есіне «Эол арфасы» вальсін арнады және әкесінің шығармаларының толық жинағын өз қаражатына шығарды. Әкесінің оркестрі ұлының музыканттарына қосылды, біріккен ұжым Аустрия, Польша және Германия бойынша гастрольге шығып, барлық жерде зор табысқа жетті.
Жаңа император Франц-Иосиф I-мен қарым-қатынасын жөндеу үшін Штраус оған екі марш арнады. 1852 жылы оған әкесінің сарай балдары мен концерттеріндегі барлық өкілеттігі берілді. Шақырулар соншалықты көп болғандықтан, ол көбіне өз орнына ағайындарының бірін жіберетін. Ол ешкімді қызғанбайтын және ағайындарының өзінен таланттырақ екенін, ол тек танымалырақ екенін әзілдейтін.
Штраустың Ресейдегі алғашқы гастролі 1856 жылы өтті. Ол Павловск вокзалындағы жазғы концерттердің тұрақты дирижёрі орнын алды; жалақысы маусымына 22 мың сом болды. Павловскіде бес жыл өнер көрсеткенде ол орыс қызы Ольга Смирницкаяны қатты ұнатты, бірақ оның ата-анасы бұл некеге жол бермеді.
1862 жылы Штраус «Трефц» атымен өнер көрсеткен опера әншісі Йетти Халупецкаяға үйленді. Отбасы бақытты болды: Генриетта оған әйел де, импресарио да болды. Ол қайтыс болғаннан кейін небәрі алты апта өткенде, 1878 жылы, Штраус жас неміс әншісі Анжелика Дитрихқа үйленді, бірақ одақ көп ұзамай бұзылды.
1882 жылы жасалған үшінші неке соңғысы болды: Иоганның әйелі Адель Дойч болды. Ол еврей еді және христиан дінін қабылдамақшы болмады, ал католик шіркеуі жұбайларды некелестіруден бас тартар еді. Жаңа некені рәсімдеу үшін Штраус протестантизмге өтіп, неміс азаматтығын алды. 1887 жылы Адельмен неке түпкілікті рәсімделді, олардың өмірі сәтті өтті. Штраус үш рет үйленсе де, баласы болмады.
Штраус таланты шарықтаған кезең 1860-жылдар мен 1870-жылдардың тоғысына келді. Сол кезде оның үздік вальстері, олардың ішінде «Әдемі көк Дунайда» мен «Вена орманының ертегілері», сондай-ақ үздік оперетталары дүниеге келді. 1870 жылы ол сарай міндеттерін тастады, олар ағасы Эдуардқа көшті, ал өзі опереттаға бет бұрды. Сол жылы ағасы Йозеф күтпеген жерден қайтыс болды, ол 43 жаста еді.
1870-жылдары Штраус оркестрі Ұлыбритания, Франция және АҚШ бойынша гастрольде болды. Бостондағы музыка фестивалінде ол мыңнан астам музыканттан тұратын оркестрді басқарды, бұл әлемдік рекорд болды. 1871 жылы Оффенбахтың кеңесімен Штраус өзінің тұңғыш «Индиго және қырық қарақшы» опереттасын жазды, оны халық жақсы қабылдады. Барлығы ол он бес оперетта шығарды.
«Жарқанат» опереттасы (1874) алғашында көпшілікте үлкен табысқа жете қоймады, алайда көп жыл Вена театрларының репертуарында қала берді. Нағыз жеңіс тек жиырма жылдан кейін, Гамбургте Густав Малердің жаңа редакциясынан соң келді. 1885 жылы Штраус Мор Йокайдың «Саффи» повесі бойынша «Сығандар баронын» шығарды. Музыкасында айқын венгр реңкі естіледі, ал Штраус оперетталарының ішінде бұл ең «опералық».
1880 жылы Штраус Оффенбахты соңғы сапарға шығарып салу үшін Парижге барды.
1895 жылы композитордың 70 жылдығына бүкіл Еуропа мереке ұйымдастырды. Соңғы жылдары ол концерт бермейтін және үйден сирек шығатын. «Жарқанаттың» 25 жылдығына орай оны пультке тұрып, увертюраны дирижёрлауға көндірді. Штраус сонша қызуланып, қайтар жолда қатты тоңды.
Композитор 1899 жылы 3 маусымда Венада қайтыс болды; ол 73 жаста еді, өлім себебі — пневмония. «Золушка» балеті аяқталмай қалды: оны келесі жылы Йозеф Байер аяқтады. Штраусты Венаның Орталық зиратына жерледі.
Штраус өз мүлкін музыка қоғамына қалдырды, ал Аделяға тек рента тиді. Ол тағы 31 жыл өмір сүріп, өзін толығымен Штраус мұражайына және оның шығармаларын жариялауға арнады.
Штраус қайтыс болғаннан кейін оның әртүрлі шығармаларынан құрастырылған бірнеше оперетта қойылды. Біріншісі «Вена қаны» болды, оның лейтмотиві — композитордың сол аттас вальсі. Композитор қайтыс болар алдында оны жасауға рұқсат берген, бірақ сахнада ол табысқа жеткен жоқ.
Иоганн Штраус өмірінде 496 шығарма жазды: 168 вальс, 117 полька, 73 кадриль, 43 марш, 31 мазурка, 15 оперетта, бір комедиялық опера және бір балет. Ол би музыкасын симфониялық биіктерге көтерді, кейінірек Гершвин мұны джазбен істегендей. Оның шығармаларына Оффенбахтан Вагнерге дейін, Легардан Чайковскийге дейінгі әртүрлі композиторлар таңдана қарады.
Штраустың ең танымал вальстерінің қатарында «Махаббат әндері» (Liebeslieder, op. 114), «Петербургпен қоштасу» (Abschied von St Petersburg, op. 210), «Әдемі көк Дунайда» (An der schönen blauen Donau, op. 314), «Суретшінің өмірі» (Künstlerleben, op. 316), «Вена орманының ертегілері» (Geschichten aus dem Wienerwald, op. 325), «Шарап, әйелдер және әндер» (Wein, Weib und Gesang, op. 333), «Көктем үндері» (Frühlingsstimmen, op. 410) және «Император вальсі» (Kaiser-Walzer, op. 437) бар.
Театр үшін Штраус оперетталар жазды: «Индиго және қырық қарақшы», «Венециядағы түн», «Жарқанат», «Сығандар барон». Оның «Рыцарь Пасман» операсы да бар. Жалғыз балеті «Золушка» композитор қайтыс болғаннан кейін ғана сахнаға шықты.
Штраустың басқа оперетталарының қатарында «Римдегі карнавал» (1873), «Венадағы Калиостро» (1875), «Патшайымның кружевалы орамалы» (1880), «Нинетта ханшайым» (1893) және «Парасат құдайы» (1897) бар. Композитор қайтыс болғаннан кейін оның музыкасынан құрастырылған «Вена қаны» (1899) да пайда болды.
Штраус музыкасы кинода да естіледі. «Әдемі көк Дунайда» вальсінің Караян орындауындағы жазбасын режиссёр Стэнли Кубрик «2001 жылғы ғарыштық одиссеяда» пайдаланды. «Вена қаны» вальсі «Том және Джерри» мультфильмінің «Тышқан Иоганн» сериясында және Гай Ричидің «Шерлок Холмс. Көлеңкелер ойыны» фильмінде Ганс Циммердің өңдеуінде естіледі.
Сайтта оның күрделілігі жоғары екі пьесасы бар: жеке фортепиано үшін «Thunder and Lightning» (Op. 324) және дауыс пен фортепианоға арналған «Жарқанат» опереттасынан «Ich lade gern mir Gäste ein» ариясы.