1833–1897 · Германия · Романтизм
Йоханнес Брамс (1833–1897) — неміс композиторы, пианисі және дирижёры, романтизм дәуірінің басты өкілдерінің бірі. Ол бірде-бір опера жазбаған, ал қалған жанрлардың дерлік барлығында жұмыс істеген — фортепиано пьесаларынан симфонияларға дейін. Сайтта оның дауыс пен фортепианоға арналған әндері және әртүрлі деңгейдегі бірнеше жеке фортепиано пьесалары жинақталған.
Йоханнес Брамс 1833 жылы 7 мамырда Гамбургте, қала театрының контрабасшысы Якоб Брамстың отбасында дүниеге келді. Алғашқы уақытта отбасы тар пәтерде тұрып, күнкөріс қиынға соқты. Йоханнестің әпкесі Элизе мен інісі Фриц болды. Ұлын ішекті және үрлемелі аспаптарда ойнауға алдымен әкесінің өзі үйрете бастады.
1840 жылдан бастап бала фортепианода ойнауды Отто Коссельден үйренді, ал бірнеше жылдан соң ол дарынды шәкіртін өз ұстазы — Альтонадағы композитор Эдуард Марксенге жіберді. Марксен онымен Бах пен Бетховеннің музыкасын көп зерттеп, жаңа шәкіртінің талантының ауқымын тез бағалады. Он жасында-ақ бала пианист ретінде концерттерде өнер көрсетті: тіпті бір антрепренёр ата-анасына ұлын Америкаға сапарға шығаруды ұсынды, бірақ Коссель оларды бұдан бас тартқызып, оқуын жалғастыруға көндірді. 1847 жылы жеке реал училищесін бітірген он төрт жасар Брамс тұңғыш рет жеке концертпен пианист ретінде жұртшылық алдында өнер көрсетті.
Брамстың алғашқы шығармалары «G. W. Marks» бүркеншік атымен жарық көрді: 1849 жылы Гамбургтің Cranz баспасы осы атпен оның бірнеше фортепиано өңдеулері мен фантазияларын шығарды. Кейінірек композитор сол жылдары жазғандарының дерлік барлығын жойып жіберді. Ол өзінікі деп таныған ең ерте шығармалары — ор. 4 Скерцо мен «Heimkehr» ор. 7 № 6 әні — 1851 жылға жатады.
1853 жылы сәуірде Брамс венгр скрипкашысы Эде Ременьимен бірге концерттік сапарға шықты. Мамырда Ганноверде олар скрипкашы Йозеф Иоахиммен кездесті: Брамстың ойыны оған қатты әсер етті, сол кезде жиырма екі жаста болған Иоахим екі жас музыкант өмір бойғы жақын достарға айналды.
Иоахим Брамс пен Ременьиге Ференц Листке ұсынар хат берді, сөйтіп олар Веймарға аттанды. Лист Брамстың бірнеше шығармасын парақтан ойнап көрсетті, олар оған қатты әсер етті, сол себепті ол қонағын өзінің «жаңа неміс мектебіне» қосқысы келді — дегенмен Брамс Листтің тұлғасының сұлулығы мен ойынының жарқырауына бой алдырмады.
Роберт Шуманмен танысу 1853 жылдың күзінде болды: Иоахим Брамсқа ұсынар хат беріп, ол Шуман отбасына Дюссельдорфқа аттанды. Роберт пен оның әйелі, пианист Клара Шуман, жас музыкант туралы Иоахимнен бұрын естіген болатын және оны жылы қарсы алды, оның ең адал жақтастарына айналды. Сол жылдың қазан айының соңында Шуман өзі негіздеген «Neue Zeitschrift für Musik» журналында мақала жариялап, қонағын заман рухын ең жоғары әрі мінсіз түрде білдіруге тағдыры бұйырған музыкант деп атады — осы жарияланым жас композиторға танымалдық әкелді.
Брамс Кларaға деген терең әрі тұрақты сезімін сақтады — ол одан едәуір үлкен болған, — дегенмен ол тұл қалғаннан кейін де оған ешқашан ұсыныс жасамады; олардың жақын қарым-қатынасы Клара қайтыс болғанға дейін жалғасты. 1854 жылы ақпанда Роберт Шуманның ауыр жүйке дағдарысы басталды, оны Бонн маңындағы санаторийге орналастырды, ол жерде 1856 жылы өкпе қабынуынан қайтыс болды; осы уақыт ішінде Брамс Дюссельдорфте тұрып, Клараға үй шаруасы мен отбасы ісінде көмектесті.
1857–1859 жылдардың күз айларын Брамс Детмольдтегі шағын князьдік сарайда өткізіп, онда сарай музыканты болып қызмет етті. Сонымен қатар, 1858 жылдан 1862 жылға дейін ол Гамбургте әуесқой әйелдер хорын басқарды — дегенмен осы уақыт бойы ол Гамбург филармония оркестрінің дирижёрі болуды армандады.
1858 және 1859 жылдардың жазында Брамс Гёттингенде ұзақ уақыт тұрып, әнші Агата фон Зиболдпен танысып, оған қатты ғашық болды; 1859 жылы бұл қатынас қалыңдыққа айналды, бірақ көп ұзамай бұзылды, ал композитордың кейінгі бүкіл сезімдік құштарлықтары қысқа мерзімді болып қала берді. 1862 жылы Брамс армандаған Гамбург филармония оркестрінің жетекшілік орны Юлиус Штокхаузенге тиді; 1893 жылы бұл лауазымды ақыры Брамстың өзіне ұсынғанымен, ол бас тартты, өзінің басқа жолға үйреніп кеткенін мойындады.
1862 жылдың күзінде Брамс алғаш рет Венаға келіп, онда бүкіл қысты өткізді; біртіндеп қала оның үйіне айналды. 1863 жылы ол Вена әншілер академиясын басқарды, онда көне неміс шеберлерінің — Генрих Шюц, Бах, Джованни Габриелидің — музыкасынан құралған бағдарламалармен, сондай-ақ Бетховен мен Мендельсонның шығармаларымен жұртшылықты таңғалдырды. Бұл қызмет шығармашылыққа қажет уақыттың тым көбін алып қойды, сондықтан 1864 жылы маусымда Брамс хорды тастап кетті.
1868 жылы Бремен соборында «Неміс реквиемінің» премьерасы үлкен табыспен өтті — бұл шығарманы Брамс бірнеше кезеңде жазды: екінші бөлімнің алғашқы нобайы әлі 1854 жылы пайда болды, ал музыканың негізгі бөлігі композитордың анасы 1865 жылы қайтыс болғаннан кейін жазылды. Реквиемнен кейін дәл сондай табысты премьералар өтті: 1876 жылы — до минор Бірінші симфония, 1885 жылы — ми минор Төртінші симфония, ал 1891 жылы — кларнет пен ішекті аспаптарға арналған квинтет.
1872 жылы ақпан айының басында Брамс ауыр науқас әкесінің қасына Гамбургке келді; келесі күні әкесі қайтыс болды. Сол жылдың күзінде Брамс Венада Музыка сүйер қоғамын көркемдік директор ретінде басқарды, бірақ жұмыс оны қажап жіберді, сондықтан бұл лауазымда бар болғаны үш маусым қызмет етті.
Брамс до минор Бірінші симфониясын дерлік он бес жыл бойы толғады — жұмыс шамамен 1861 жылдан 1876 жылға дейін жалғасып, ақыры сол жылы шығарма жарық көрді. Симфонияда Бетховеннің Тоғызыншы симфониясындағы «Қуанышқа ән» тақырыбы естіледі, дирижёр Ганс фон Бюлов жаңа симфонияны «Бетховеннің Оныншысы» деп атады. Одан кейін Екінші симфония (1877), Скрипка концерті (1878, Иоахимге арналған) және 1880 жылы жазылған екі увертюра — Академиялық және Трагедиялық — дүниеге келді. Брамсқа ерекше танымалдық пен қаржылық табысты 1869 және 1880 жылдары шыққан екі «Венгр билері» жинағы әкелді — олар композитордың жастайынан скрипкашы Ременьи арқылы білген венгр «сыған» стиліндегі музыкаға, мысалы чардашқа, деген құштарлығынан туындаған.
Ресми құрметтер де келді: 1874 жылы Бавария королі Людвиг II Брамсты «Ғылым мен өнердегі жетістіктер үшін» Максимилиан орденімен наградтады. 1879 жылы Брамсқа құрметті доктор дәрежесін Вроцлав университеті берді; осыдан кейін Академиялық увертюра жазылды. 1889 жылы Брамс туған қаласы Гамбургтің құрметті азаматы атанды.
1889 жылы американдық өнертапқыш Томас Эдисонның өкілі Тео Вангеман Брамсты Венада келіп көріп, оған сынамалы жазба жасауды ұсынды: композитор фортепианода өзінің тұңғыш «Венгр биінің» қысқартылған нұсқасын және Йозеф Штраустың «Die Libelle» пьесасын ойнап берді — жазбада сөз анық естіледі, ал фортепиано ойынын күшті шуыл салдарынан дерлік естуге болмайды. 1896 жылы Клара Шуман дүниеден өтті. «Төрт қатаң ән» ор. 121 циклы оның қайтыс болуынан туындады.
1896 жылдың жазында Брамста сарғаю ауруы мен ұйқы безі obenінің қатерлі ісігі анықталды, кейін веналық дәрігер бауыр обырын анықтады — дәл осы аурудан оның әкесі бұдан әлдеқайда бұрын қайтыс болған еді. Брамс жұртшылық алдында соңғы рет 1897 жылы 7 наурызда көрінді: ол дирижёр Ганс Рихтердің орындауында өзінің Төртінші симфониясын тыңдады, зал оған әрбір төрт бөлімнен кейін қол шапалақтады. Оның жағдайы бірте-бірте нашарлап, 1897 жылы 3 сәуірде Венада Брамс алпыс үш жасында қайтыс болды; оны Вена Орталық зиратына, сәулетші Виктор Хорта жасаған, мүсінін Ильзе фон Твардовски орындаған ескерткіштің астына жерледі.
Брамс бірде-бір опера жазбаған, ал қалған жанрлардың дерлік барлығын қамтыған: бір дауысты және көп дауысты әндерден бастап симфониялар, концерттер және ірі хор партитураларына дейін, солардың ішінде «Неміс реквиемі» ерекше көзге түседі. Оның мұрасында — фортепиано сонаталары, бір аспапқа арналған вариациялар мен пьесалар, скрипка, виолончель, кларнет және альт қатысатын ансамбльдер, фортепиано трио, квартеттер мен квинтеттер, екі фортепиано концерті, скрипка концерті және скрипка мен виолончельге арналған қос концерт бар. Композиторға ерекше танымалдық симфониялары арқылы келді, ал оның мұрасындағы ең күшті әсер қалдыратын музыка ретінде аталған реквием саналады. Оның каталогында халық әндерінің өңдеулері, сондай-ақ венгр «сыған» стиліндегі музыкаға деген құштарлықтан туған пьесалар да маңызды орын алады.
Брамс мұрасының елеулі бөлігі — вокалдық лирика: дауыс пен фортепианоға арналған, жиі табиғат пен ауыл өмірі тақырыбындағы жүздеген ән мен халық әуендерінің өңдеулері. Дәл осындай әндер сайттың нота кітапханасының негізгі бөлігін құрайды: олардың арасында «Vergangen ist mir Glück und Heil» сияқты орта деңгейдегі салыстырмалы қолжетімді туындылары, сондай-ақ «Die Mainacht» сияқты ортадан жоғары деңгейдегі көлемдірек шығармалары бар. Сайтта аралас хорға арналған партитуралар да бар, солардың ішінде орта деңгейдегі «In stiller Nacht».
Брамстың жеке фортепиано шығармашылығы ерте сонаталар мен балладалардан бастап, соңғы кезеңдегі характерлі пьесалар циклдеріне дейінгі жолдан өтті; соңғы жылдары ол өте нәзік әрі жеке сарынды музыка жазды — мұндай шығармалар қатарында фортепианоға арналған интермеццолар аталады. Осындай пьесалардың ішінен сайтта ор. 39 екі вальсі қолжетімді — № 10 (ортадан жоғары деңгей) және күрделірек № 15 (жоғары деңгей), сондай-ақ композитордың соңғы стилінде жазылған екінші Интермеццо ор. 118 (ол да жоғары деңгей). Сол ор. 39 вальстары сайтта гитараға арналған өңдеуде де қолжетімді — № 3 және № 9, екеуі де орта деңгейде: бұл гитарашыларға осы музыкамен танысудың өз жолын береді.