1782–1837 · Ирландия, Ресей · Классицизм
Джон Филд (1782—1837) — ирландиялық пианист әрі композитор, өмірінің көп бөлігін Ресейде өткізген. Ол виртуоз-пианист әрі беделді педагог болды, ал композитор ретінде оны ноктюрн жанрының негізін салушы деп санайды. Оның ноктюрндерінде әуезді сазды әуен жайылған сүйемелдеу үстінде естіледі; бұл жанрды кейін Шопен әйгілі етті.
Джон Филд 1782 жылы 26 шілдеде Дублинде дүниеге келді. Ол ирландиялық протестанттар отбасындағы тұңғыш ұл болды. Отбасы музыкалы еді: әкесі Роберт Филд Дублин театрларында скрипкада ойнап күн көрді, ал атасы, ол да Джон Филд, кәсіби органист болған. Баланың музыкалық таланты ерте байқалды. Музыка негіздерін оған әкесі мен атасы үйретті; фортепианоны ол алдымен атасынан үйренді, кейін Дублинде тұратын итальяндық маэстро Томмазо Джорданидің шәкірті болды. Өзінің алғашқы концертін Филд тоғыз жасында, 1792 жылы 24 наурызда, сол Дублинде берді, және өнерін жылы қабылдады.
1793 жылы отбасы Лондонға көшті, ал Филд Муцио Клементимен шұғылдана бастады. Бұл сабақтарды әкесі Клементиді білетін Джордани арқылы ұйымдастырған болуы мүмкін. Оқудан бөлек, Филд Клементидің фортепиано шеберханасында сатушы-демонстратор болып жұмыс істеді және шеберге аспаптар жасауда әрі сатуда көмектесті. Ол скрипкамен де айналысты, оны Й. П. Соломоннан үйренді.
Филд Лондонда тез танымал болды: газеттер оның ойынын жылы лебізбен жазды, жергілікті музыканттар да жақсы пікір айтты. 1795 жылы шамасында Гайдн оның Дуссектің концертін орындауын мақтады. Сол 1795 жылы Клементи Филдтің алғашқы шығармаларын басып шығарды. 1799 жылы ақпанда Филд Лондондағы Корольдік театрда сәтті өнер көрсетті; сол жылы 7 ақпанда он алты жасар композитор Лондонда өзінің Бірінші фортепиано концертін, H 27, алғаш рет өзі орындады. Филдтің алғашқы ресми опусы үш фортепиано сонатасы болды: оларды 1801 жылы Клементи шығарды, олар оған арналған еді.
1802 жылы Филд Клементимен бірге Парижде, одан кейін Венада болды. Онда ол Гайдн және Бетховенмен кездесті; Бетховен оның ойынын жоғары бағалады. Венадан кейін Филд Санкт-Петербургке келді: қаланың көркемдік өмірі оған әсер етті, ол сонда қалуға бейім болды.
Петербургте Филд князь Голицынның үйінде алғаш рет өнер көрсетті, көп ұзамай қаланың үздік пианисті әрі педагогы деп сөз бола бастады. Нәтижесінде ол Ресейде қалды. Ол Санкт-Петербург филармониясында үнемі өнер көрсетіп, империяның басқа қалаларына гастрольдік сапарларға шықты. 1805 жылы ол Балтық елдерінде гастрольдік сапармен болды, ал келесі жылы Мәскеуде алғашқы концертін берді.
Филдтің шәкірттері көп болды. Дюбюк соншалықты дарынды болғандықтан, Филд онымен тегін шұғылданды. Филдтен сондай-ақ Глинка, Верстовский, Гурилев, Контский, Шарль Майер және Мария Шимановская сабақ алды. Оған бай әуесқой музыканттар да келіп тұрды. Глинка Филдтен бірнеше сабақ қана алған, бірақ кейін орыс композиторларының ішіндегі алғашқы көрнекті композитор болды.
1810 жылы Филд пианист, бұрынғы шәкірті Аделаида Першеронға үйленді. 1819 жылы олардың Адриан атты ұлы дүниеге келді, ол да пианист болды.
1808 жылға дейін Филдтің жарық көрген шығармаларының барлығы дерлік ескі туындыларының қайта басылымдары болды. 1808 жылдан бастап ол жаңа музыка жариялай бастады: алғашқылары орыс халық әндеріне жазылған вариациялар болды, соның ішінде «Камаринская». 1811 жылы Филд Санкт-Петербургке оралды да, келесі он жылды осында өткізіп, көп жаңа пьеса шығарып, ескілерінің түзетілген басылымдарын әзірледі. Ол сол кездегі ең танымал орыс баспагері Дальмаспен және Еуропаның ірі музыка баспаларының бірі Breitkopf & Härtel үйімен ынтымақтасты.
Филдтің шығармашылығындағы ең өнімді кезең 1815 жылдан 1819 жылға дейінгі жылдар болды. 1819 жылға қарай ол өте қамтамасыз етілгендіктен, сарай пианисті қызметінен бас тартты. Оның өмір салты барған сайын экстравагантты бола берді.
1818 жылы Филд Мәскеуге іс-шаралармен келді: ол баспагер Венцельмен ынтымақтасты. 1822 жылдан бастап ол Мәскеуде тұрды, оны музыкалық богема қоршады. Мұнда оны «Иван Романович» деп атады. Ол сәнді жазушылар мен суретшілер салондарына жиі баратын. 1821 жылы Филд әйелімен бірге Мәскеуде бірқатар концерт берді; соңғысынан кейін олар енді бірге өнер көрсетпеді. Көп ұзамай Аделаида Филдті тастап, ұлы Адрианды алып кетті.
Филд Мәскеуде қалып, өнер көрсетуін және музыкасын шығаруын жалғастырды. 1822 жылы ол Иоганн Непомук Гуммельмен танысты, олар Гуммельдің төрт қолға арналған фортепиано сонатасын бірге орындады.
Сабақтарда Филд дыбыс шығаруға және саусақ техникасына орасан зор мән берді. Ол Бах пен Моцарттың клавир мектебін жалғастырушы болды: Листтің қуатты ойыны оған ұнамады, Бетховеннің шығармаларына да жақсы қарамады. Филдтің өзі байсалды ойнап, ең нәзік реңктер мен әрбір дыбысқа назар аударатын.
Филдтің ойыны мен шығармалары көптеген ірі композиторларға ықпал етті: Мендельсонға, Шопенге, Брамсқа, Шуманға және Листке. Филдтің Ресейдегі жылдары туралы белгілі дерек аз болса да, ол концерт өмірі мен оқытуға көп үлес қосты және орыс фортепиано мектебінің дамуына септігін тигізді.
Замандастары Филдті ең алдымен виртуоз-пианист ретінде білді. Дублин маңындағы Уолкинстаундағы Филд-авеню көшесі белгілі ирландиялық музыканттардың құрметіне аталған «музыкалық» жолдардың қатарына кіреді.
1823 жылдан бастап Филд барған сайын сирек өнер көрсете бастады. Ол емделу үшін Лондонға барды, онда операция жасатып, Англияда концерттер берді, онда Мендельсонмен және Мошелеспен де кездесті. 1832 жылы наурызда Филдтің бұрынғы ұстазы әрі досы Клементи қайтыс болды, ал Филд оның жерлеуінде табытты көтерушілердің бірі болды. Кейінірек Филд Еуропа бойынша үлкен турне жасады. Ол ойнаған қалалардың қатарында Милан, Лион, Брюссель, Париж және Лондон болды. 1832 жылы Рождествода ол Парижде өзінің жетінші концертін орындады; оны, Англиядағы жуырдағы концерттері сияқты, әртүрлі қабылдады.
Еуропаның түрлі қалаларындағы концерттерден кейін Филд Неаполь ауруханасында тоғыз ай (1834—1835) жатты; оны орыс қамқоршылары құтқарды. Содан кейін ол Венада Карл Черниде біраз тұрып, үш концерт берді, ал 1835 жылы науқас күйінде Мәскеуге оралды. Ауруды ол төзімділікпен көтеріп, өнер көрсетуін жалғастырды. Соңғы концертін Филд 1836 жылы наурызда берді. Ол 1837 жылы 23 қаңтарда Мәскеуде пневмониядан қайтыс болды және Введен зиратына жерленді.
Филд ноктюрнді қазіргі түсініктегі мағынасында жасады. Бұрын, XVIII ғасырда және XIX ғасырдың басында, ноктюрн деп үрмелі аспаптарға арналған, аспаптық серенадаға жақын пьесаны атаған. Филд бұл атауды әуезді әуен жайылған сүйемелдеу үстінде естілетін фортепианолық пьеса-характерге алғаш рет қолданды. Оның алғашқы ноктюрндерінің өзі оған орасан зор танымалдық әкелді, ал барлығы 18 ноктюрн жазды.
Филдтің стиліне хроматикалық әшекейленген әуен, қоңыр дыбысты сол қол партиясы және нәзік педаль қолдану тән. Ол остинатолық фигураларды және ұзақ созылған бас дыбыстарды ұнататын. Ноктюрндер сонаталық форма сияқты қатаң схемаға бағынбайды, сөзсіз және бағдарламасыз көңіл-күй тудырады. Оларға фортепианолық ноктюрнді кейін әйгілі еткен Шопен және Лист қызыға қарады: соңғысы Филд ноктюрндерін сирек кездесетін орыс дереккөздері бойынша, автордың кейінгі түзетулерін ескере отырып, шығарды.
Ноктюрндерден басқа, Филд оркестрмен орындалатын жеті фортепиано концертін, бірнеше соната, вариация, фантазия, рондо және фуга жазды, сондай-ақ «Камаринская» бар. Оның жеті концертінің әрқайсысында ми-бемоль мажор немесе до мажор естіледі, ал соңғысында екі тональдік те бар; орта бөлімдері жиі ноктюрнге ұқсайды. Сонаталардың ешқайсысында және жеті концерттің тек екеуінде ғана толыққанды баяу бөлім бар. Концерттерде Филд мұндай орындарға туыс тональдіктегі дайын ноктюрнді қойып орындайтын немесе жаңасын импровизациялайтын.
Филд ноктюрндері ерте романтизмнің ең ықпалды музыкасының қатарына жатады. Жанрдың XIX ғасырдағы дамуында оның концерттері де маңызды рөл атқарды. Олардың ең алғашқыларынан-ақ сенімді оркестрлеу мен батыл, өзіндік фортепиано жазуы көрінеді. Бұл шығармалар Гуммельге, Калькбреннерге, Мендельсонға және Мошелеске әсер етті. Аз танымал шығармалардан тарихи маңызы бар фантазиялар: оларда Филд эпизодтар алмасатын романтикалық ірі форманы алғашқылардың бірі болып қолданды. Бірнеше онжылдық бойы Филдтің ноктюрндері мен концерттері орыс музыканттары мен тыңдармандарының сүйікті музыкасы болып қала берді.
Замандастары Филдті ең алдымен виртуоз-пианист ретінде білді. Бүгінде оның ноктюрндері мен басқа фортепианолық шығармаларын көптеген пианистер орындайды. Сайттағы Филд ноталарынан соло фортепианоға арналған «Nocturne» H.37 бар, күрделілік деңгейі — «Средний+».