1809–1886 · Ұлыбритания · Романтизм
Джон Липтрот Хаттон (1809–1886) — ливерпульдік ағылшын композиторы, дирижері, пианисшісі, сүйемелдеушісі және әншісі. Ол әндер, көпдауысты хор пьесалары мен шекспирлік қойылымдарға музыка жазды, көп жыл бойы танымал әншілерді сүйемелдеді. Сайтта оның аралас хорға арналған «Duke Street» пьесасы бар.
Джон Липтрот Хаттон 1809 жылы 12 қазанда Ливерпульде музыкалық отбасында дүниеге келді: әкесі де Джон есімді болған, ол мен атасы скрипкашы еді.
Музыканы ол негізінен өз бетімен үйренді, дегенмен Майкл Мейбриктен сабақ алды және мистер Молино академиясында оқыды. 16 жасында ол Вултон мен Чайлдволл шіркеулерінде, сондай-ақ Ливерпулдегі католик шіркеуінде органист болды.
Көп қырлы дарынды, кең тынысты әзіл иесі ол Ливерпуль сахнасында актер ретінде де өнер көрсетті. Кейін ол Лондонға Друри-Лейн театрындағы Макриди труппасының мүшесі ретінде жетті: 1832 жылы желтоқсанда Макриди мен Кин басты рөлдерді ойнаған Шекспирдің «Отелло» қойылымына қатысты. 1839 жылы Ливерпульде «Джек Шеппард» пьесасында Джо Блюскин рөлін орындап, үлкен табысқа жетті.
Музыкант ретінде де ол өзін таныта бастады. 1835 жылы Томас Этвуд Мендельсонға Хаттон деген жас жігіт туралы жазып, оның байқауынша, ол ешкімге еліктемей-ақ Мендельсон стиліне жақындай алған деп хабарлады.
1842–1843 жылдардың қысында Хаттон Друри-Лейн театрындағы ағылшын опералық сериясында хор жетекшісі қызметін алды. 1843 жылы ақпанда оның Эдвард Фицболл либреттосына жазылған тұңғыш оперетта «Темза ханшайымы, немесе Балықшылар» қойылды; ол алты рет көрсетілді.
Труппада неміс басы Йозеф Штаудигль болды, және оның ұсынысымен Хаттон одан да күрделі туынды — «Паскаль Бруноны» қайтадан Фицболдың мәтініне жазды. 1844 жылы қазанда Хаттон мен Штаудигль оны Венада Штаудигльдің бенефисінде көрсетті, басты партияны Штаудигльдің өзі орындады. Қабылдау біркелкі болмады, Лондонда бұл шығарма қойылмады, бірақ жарияланған жалғыз бөлігі — «Revenge» әні Штаудигльдің арқасында Англияда өте танымал болды. Фицболл өз мәтінінің неміс тілінде өзінің келісімінсіз орындалғанын білді, содан кейін оның Хаттонмен ынтымақтастығы аяқталған сияқты.
Бірақ Вена Хаттонның фортепианода ойнауын, әсіресе И. С. Бахтың фугаларын жатқа орындауын жоғары бағалады. Венада жүргенде ол мүмкіндікті пайдаланып, Зехтерден контрапункт оқыды.
Көп ұзамай ол неміс классикасы үлгісінде бірқатар ән жазды, соның ішінде Томас Олифанттың сөзіне он сегіздей ән бар; Олифант оларға тапсырыс беріп, неміс тіліндегі аудармаларын сұраған. Олифант музыка жинады, ал 1840–1849 жылдары Британ мұражайының қолжазба және баспадан шыққан музыка жинақтарының каталогын жасады. Оған арналған әндер Англияда «П. Б. Чапек» бүркеншік атымен жарияланды — бұл Хаттон тегіне меңзеу: венгрше «қалпақ». Олар, Хаттонның кейбір басқа авторлық құқықтары сияқты, Олифантқа өтті.
1846 жылы Хаттон үш хор фестивалінде әнші ретінде өнер көрсетіп, Моцарттың фортепианолық концертін орындады. Шамамен сол кезде ол Сивори, Вьётан және басқа музыканттармен гастрольде болды — сүйемелдеуші де, солист те болды.
Ол сондай-ақ «монодраматикалық» қойылымдар берді: онда бір адам дәріс оқып, ән айтып, фортепианода ойнады. 1846 жылы желтоқсанда Пекхэмдегі Ассамблея залдарында өткен осындай концертте ол Корелли, Бах, Гендель, Моцарт, Бетховен және басқа авторлардың фортепиано музыкасының үлгілерін, сондай-ақ күлкілі, сентименталды және байсалды әндерді орындады. Сол кеште өз шығармаларынан тек бір ән — «Робинзон Крузоның оқиғалары» шырқалды. Жеке орындаушылықтың мұндай түрін елу жылдай бұрын Чарльз Дибдин игерген еді, Хаттон оның үлгісін жақсы білді.
1848 жылдан 1850 жылға дейін Хаттон Америкада болды. 1848 жылы ол Нью-Йоркте бірнеше көпшілік және жеке концерт берді: 12 қыркүйекте «Аполло» театрында өзінің күлкілі әндерін, сондай-ақ Гендель, Филд және Скарлатти шығармаларын орындады. Сол жылы Питтсбургте ол Стивен К. Фостермен бір сахнада өнер көрсетті.
Бостонда ол Гендель мен Гайдн қоғамында орын алды. Ол Бах фугаларын және Мендельсонның фортепианолық концертін орындады, сонымен қатар «Рождестволық шана сапарын» әндетіп, өзі фортепианода сүйемелдеп, шана қоңыраулын сылдырлатты — бұл көрермендерді қатты қуантты.
Осы кезде Хаттон Роберт Геррик (олардың ішінде белгілі «To Anthea»), Бен Джонсон және Чарльз Седли өлеңдеріне ән жазды; олар 1850 жылы және одан бұрын жарияланды. Басқа әндердің бір бөлігі де Олифанттың меншігіне өтті. 1850 жылғы алғысөзінде Хаттон оларды әртүрлі уақытта жазғанын айтады: бірі — 1848 жылдың күзінде Америкаға аттанардан бұрын, қалғаны — сапар кезінде өз рахаты үшін; оларды бір жинаққа біріктіріп шығаруға досы көндірген.
Сол 1840-жылдары ол «Simon the Cellarer» әнін жазды және оны Олифантқа он фунтқа сатты. 1859 жылы әнді Генри Дрейтон «Diamond cut diamond» баллада операсына енгізді. Әнші Чарльз Сантли «To Anthea» және «Simon the Cellarer» әндерін Хаттонның сүйемелдеуімен орындады және XX ғасырдың басына дейін өмір сүріп, екі әнді де екі реттен жазып қалдырды.
Хаттон өз заманының ұлы сүйемелдеушілерінің бірі болып саналды. 1850-жылдары ол Марио мен Гризимен, сондай-ақ Симс Ривзбен гастрольде болды. Марио үшін ол белгілі «Good-night, sweetheart, good-night» әнін жазды, сөздердің айтылуын түсіндірді және музыка қолжазбаға түспей тұрып-ақ онымен жаттықты. Ривзбен ол 1850 жылы Америкаға қысқа мерзімге оралар алдында, ал 1853 жылы Дублин, Белфаст және Манчестерге сапар шекті; Дублинде Ривз бұл әнді алғаш рет орындады.
Ривз Хаттонның түр-әлпетіне — төбесі таз, айналасында шашы бар болғандықтан — оны «Сұлтан» деп атайтын. Хаттонның өзі өзіне жазылған мысқыл ретінде ойластырылған «The little fat man» күлкілі әнін орындайтын. 1856 жылы Брэдфорд фестивалінде оның Джордж Линли мәтініне жазылған «Робин Гуд» дүниәуи кантатасы орындалды.
Хаттон ағылшын мадригалдарына деген сүйіспеншілігінің және неміс музыкасының ықпалының арқасында глиздер мен көпдауысты әндердің көрнекті авторы болды. Америкадан оралған соң ол Глиздер мен мадригалдар одағының дирижері болды, ал 1850-жылдары Чарльз Кинмен жұмыс істеп жүргенде көпдауысты әндерінің алғашқы жинағын шығарды — оған «Absence», «When evening's twilight», «The happiest land» және басқалары енді. Оларды Уильям Филдинг басқаратын кәсіби әншілер тобы «Orpheus Vocal Union» орындады. Оның соңынан бұл жолмен Генри Смарт, Джордж Александр Макфаррен, Уолтер Макфаррен және басқа да көптеген композиторлар жүрді.
Шамамен 1853 жылдан Хаттон Лондондағы «Принсесс» театрының музыка жөніндегі директоры болды: ол Чарльз Киннің шекспирлік қойылымдарына музыка жазып, оны дирижерлады. 1853 жылы ол «Ассирия королі Сарданапалға» (оркестрде алты арфа болды) және «Макбетке» музыка жазды. 1854 жылы «Фауст және Маргарита» үшін увертюра мен антрактілер пайда болды, 1855 жылы — Шекспирдің «Генрих VIII» пьесасына арналған, миссис Чарльз Киннің атына арналған музыка.
1856 жылы Шериданның «Писарроға» жазған оның музыкасы Майкл Келлидің бұрынғы партитурасын алмастырды; тек Келлидің глизі ғана қалды. Кин шынайылықты көздеді, ал Хаттон музыканы түгелдей қайта жазып, Перу көне жәдігерлері туралы басылымдағы үнді әуендерін негізге алды. Кейін ол «Ричард II» (1857), «Король Лир», «Венециялық көпес» және «Көп әурешілік бекер» (1858) спектакльдеріне музыка жазды. «Генрих V» үшін де музыка жазылғаны айтылады, ол үшін бірнеше ортағасырлық аспап қажет болған.
Кинмен келісім, шамасы, 1859 жылғы заңды дау салдарынан бұзылды. «Көп әурешілік бекер» музыкасы жарияланбаған еді, сондықтан Хаттон оның өз меншігінде қалғанын және оны өз қалауынша орындап, өңдей алатынын дәлелдеуге тырысты. Алайда сот музыканың Кин ойынан ажырамайтынын анықтап, композиторға қарсы шешім шығарды.
Хаттонның үшінші операсы — Генри Сазерленд Эдвардстың мәтініне жазылған «Роза, немесе Махаббат төлемі» 1864 жылы Ковент-Гардендегі Корольдік ағылшын операсында көрсетілді, бірақ табысқа жете қоймады. Сол жылы Лондондағы Сент-Джеймс-холлда Баллада концерттері басталды, онда Хаттон алғашқы тоғыз маусымда сүйемелдеуші болды. Ол Саффолктағы Олдборо қаласын ұнатып, біраз уақыт сонда тұрды және 1865 жылы қазанда сонда болғаны анық; осы жердің құрметіне ол төртдауысты «Te Deum» жазды.
1866 жылы ол қайтадан Америкаға барды және Г. Л. Бейтмен концерттік труппасының құрамында 31 қазанда Нью-Йорктегі Стейнвей залының алғашқы концертіне қатысты. Оның қызы Фрэнсис Дж. Хаттон 1869 жылы Канадаға қоныс аударып, Онтарио провинциясындағы Лондон қаласында Хеллмут әйелдер колледжінде композитор және ән оқытушысы болды.
Хаттон «Songs of England» жинағының алғашқы екі томын қайта өңдеді; кейін бұл жинақ Итон Фэнингтің редакциясымен үш томға дейін өсті. Елуден астам көне әнге жаңа кіріспелер мен сүйемелдеулер жазылды. Сондай-ақ ол жұп том «Songs of Ireland» жинағын Дж. Л. Моллоймен бірге, күлкілі әндер томын және Роберт Шуман әндері томын «Boosey & Co.» баспасы үшін өңдеді.
«Songs of England» дереккөздерінің бірі — Джон Гей мен доктор Пепуштың «Қайыршы операсы» болды. Джон Оксенфордпен бірге Хаттон оның жаңа кіріспелер мен сүйемелдеулері бар орындаушылық нұсқасын дайындады, ол Стивен Сторэйстің бұрынғы нұсқасын алмастырды. Олар сондай-ақ Шилд пен миссис Брүктің «Розинасын», Арн мен Бикерстафтың «Ауылдағы махаббатын» және Сторэйс пен Хоардың «Ән де, кешкі ас та жоқ» шығармасын шығарды.
1875 жылы Хаттон Штутгартқа барды. 1877 жылы Хрусталь сарайында оның «Хизкия» діни музыкалық драмасы орындалды; оның басқа ірі шығармалары сияқты, ол да орташа табысқа ие болды. Соңғы жылдарын ол Кент графтығындағы Маргитте өткізді және сонда 1886 жылы қыркүйекте қайтыс болды.
Хаттон мұрасында әндер елеулі орын алады: ол олардың жүз елуден астамын жазды. Оған танымалдық әкелгендердің қатарында — Роберт Геррик өлеңіне жазылған «To Anthea», «Good-night, sweetheart, good-night» және «Simon the Cellarer». Әндерінің бір бөлігін ол Геррик, Бен Джонсон және Чарльз Седли мәтіндеріне, бір бөлігін неміс классикасы үлгісінде жазды, ал әнші Марио үшін «Good-night, sweetheart, good-night» әнін жазып, ноталары жазылмай тұрып онымен бірге жаттықты. «Simon the Cellarer» әнін 1859 жылы «Diamond cut diamond» баллада операсына енгізді.
Екінші маңызды бағыт — глиздер мен көпдауысты әндер. Ағылшын мадригалдарына деген сүйіспеншілік пен неміс музыкасымен танысу оған осындай пьесалар сериясын жасауға көмектесті, олардың ішінде «Absence», «When evening’s twilight» және «The happiest land» бар. Ол сондай-ақ шіркеу музыкасын жазды: «ми» тональдығындағы таңертеңгі және кешкі қызметтер, «Come Holy Ghost» және «Blessed be the Lord of Israel» антемдері, сондай-ақ Олдборо үшін «Te Deum». Көпдауысты әндерді «Orpheus Vocal Union» кәсіби әншілер тобы орындады.
Хаттонның ірі шығармалары әртүрлі қабылданды: «Темза ханшайымы, немесе Балықшылар» оперетта алты рет қойылды, «Паскаль Бруно» қарама-қайшы пікір тудырды, ал «Роза, немесе Махаббат төлемі» табысқа деярлік ие болмады; «Хизкия» діни драмасы, оның басқа ірі шығармалары сияқты, орташа табыс көрді. Оның жұмысының елеулі бөлігін Кин қойылымдарына жазылған шекспирлік музыка мен «Songs of England» және «Songs of Ireland» жинақтарының өңдеулері құрады.
Хаттонның көп қырлылығы — композитор, сүйемелдеуші, әнші, редактор болуы — оны заманындағы музыканттар арасынан ерекшелеп тұрды. Ол жүз елуден астам баллада мен ән жазды, көп жыл бойы Boosey баспасына басылымдардың редакторы және Баллада концерттерінің сүйемелдеушісі ретінде қызмет етті, Кин қойылымдарына музыка жазды және Марио, Ривз, Сантлидің сүйемелдеушісі болды. Бұл еңбектер Хаттонның ағылшын музыкасындағы ерекше орнын көрсетеді.
Орындаушылар үшін сайтта аралас хорға (SATB) арналған «Duke Street» пьесасы бар, деңгейі — «Орта+». Бұл Хаттон шығармашылығының хор жағымен танысуға жақсы мүмкіндік. Егер сіз хорда айтсаңыз немесе хор жетекшісі болсаңыз, содан бастаңыз: бұл сайт каталогындағы оның жалғыз шығармасы.