1887–1947 · Финляндия
Лееви Мадетойя (1887–1947) — фин композиторы, дирижері және педагог, Ян Сибелиустың шәкірті. Оның музыкасынан фин халық әуендері, Сибелиус мұрасы және француз дәстүрі байқалады. Сайтта пианистерге арналған «Орташа+» деңгейіндегі жеті пьеса бар: бесік жыры, романстар, «Ескі естелік» және Op. 34 төрт пьеса.
Лееви Антти Мадетойя 1887 жылы 17 ақпанда Оулу қаласында теңізші отбасында дүниеге келді. Сауда кемесінде капитанның көмекшісі болған әкесі табыс іздеп АҚШ-қа кетіп, 1888 жылы сонда туберкулезден қайтыс болды, ұлын ешқашан көрмеді. Лееви мен оның бауыры Юрьёны анасы Анна Хюттинен өсірді. Отбасы кедей тұрды, кейде аш қалды, ал бала көше тазалаушы және ағаш кесетін зауытта жұмысшы болып еңбек етті.
Ол керемет бала болған жоқ. Алғашқы шығарма жазу әрекеттері сегіз жасында болды; скрипка мен фортепианоны бала өздігінен үйренді. Әсіресе кантеле оған жақсы берілді: он жасқа толғанда он ішекті аспап алды, ал Оулу лицейінде отыз ішекті аспапқа ауысты. Лицейде ол мектеп хорларында ән салды, уақыт өте келе оларды басқарды.
1906 жылы Мадетойя Хельсинки университетіне және Музыка институтына түсіп, музыка теориясын, композицияны және фортепианоны Армас Ярнефельт пен Эрик Фурухьельмнен оқыды. 1907 жылдың жазында Фин әдебиеті қоғамы оның Ресейдегі Инкери өңіріне сапарын төледі: ол жерде халық әндерін жинауы керек еді.
1908 жылы Финляндияның ең танымал композиторы Ян Сибелиус онымен жеке сабақ өтуге келісті. Айнолада өткен сабақтар тұрақсыз және қатаң жүйесіз болды, бірақ Мадетойя оларды қадірлеп, ұстазының ерекше музыкалық тілінің бір бөлігін бойына сіңірді. Сабақтар 1910 жылға дейін жалғасты.
Алғашқы шығармалары Музыка институтының студенттік концерттерінде орындалды: 1908 жылғы желтоқсанда — Op. 2 әндері, 1909 жылы 29 мамырда — Op. 1 Триосының екі бөлімі. Кең көпшілікке композитор 1910 жылғы қаңтарда танылды: Хельсинки оркестр қоғамының бас дирижері Роберт Каянус Op. 4 Симфониялық сюитасынан Элегияны орындап, табыс зор болды.
1910 жылы Мадетойя институтты да, университетті де бітіріп, музыка сыншысы болды: алдымен Säveletär журналына, кейін Päivä газетіне мақалалар мен рецензиялар жазды. Хельсинкидегі алғашқы авторлық концерті 1910 жылы 26 қыркүйекте өтті: оның басқаруымен Трио, Симфониялық сюитадан үзінділер және Эйно Лейноның «Шахмат» пьесасына жазылған Op. 5 музыкасы орындалды.
Мадетойяны Парижге досы, композитор Тойво Кууланың шабытты әңгімелері тартты — ол онда бұрын оқыған еді. Фин үкіметінің қаражатымен және Сибелиустың ұсыным хатымен ол Сезар Франктың симфониялық қағидаттарына сүйенген мектептің басшысы Венсан д’Энди-ге жүгінді. Тек бір сабақ өтті: д’Энди ауырып қалды, жоспарлар бұзылды. Парижде қалған уақытын Мадетойя ұстазсыз, өз шығармаларымен айналысып өткізді; осылайша Op. 7 Концерттік увертюрасы пайда болды.
1911 жылдың күзінде Мадетойя Вена мен Берлинге аттанды. Сибелиус мұнда да көмектесті: жас композитордың өзінің бұрынғы ұстазы Роберт Фукспен оқуын ұйымдастырды. Венада Мадетойя консерваториядағы композиция және дирижерлік курстарды тыңдап, Dance Vision, Op. 11, шығармасын жазды.
1912 жылы Каянус Берлиннен бірге Хельсинкиге оралған Мадетойя мен Куулу Хельсинки оркестр қоғамының дирижер көмекшілері етіп тағайындады; Мадетойя бұл қызметте 1914 жылға дейін болды. Бұл оған өз музыкасын орындауға мүмкіндік берді: 1912 жылы 12 қазанда оның басқаруымен Dance Vision алғаш рет орындалды, ал 1913 жылы 14 қазандағы екінші авторлық концертте Концерттік увертюра және «Калевала» трагедиялық кейіпкері туралы «Куллерво» симфониялық поэмасы, Op. 15, шырқалды. Жалақы аз болды, сондықтан ол Uusi Suometar газетінде сыншы болып қосымша табыс тапты, онда Франция музыкалық өмірі туралы мақалаларымен танымал болды.
1914 жылғы шілдеде басталған дүниежүзілік соғыс Хельсинкидегі екі оркестрдің бәсекесіне нүкте қойды: олардың орнына бір біріккен оркестр қалды, ал Мадетойя артық болып шықты — тіпті күн көру үшін метрономын ломбардқа тапсырды. 1914 жылғы қыркүйекте ол Выборгке жергілікті оркестрді басқаруға аттанды (1916 жылға дейін). Оркестр аянышты күйде еді: бар болғаны 19 музыкант жиналды.
Мадетойя Выборгте жұмыс істеп жүргенде, өзінің алғашқы ірі туындыларының бірі — Бірінші симфонияны жазды. Премьера Хельсинкиде 1916 жылы 10 ақпанда оның басқаруымен өтті; симфония Каянусқа арналған. Сыншылар, олардың ішінде Сибелиус ықпалын байқағандар да, оны жылы қабылдады. Табыстан рухтанған композитор Хельсинкиге көшіп, жазда Екінші симфонияны бастады.
Күн көру үшін ол Helsingin Sanomat газетінің музыка сыншысы (1916–1932) және Музыка институтында музыка теориясы мен тарихының оқытушысы (1916–1939) болды. 1917 жылы мемлекет оған үш жылдық суретші зейнетақысын тағайындады, соның арқасында ол көбірек шығарма жаза алды, ал 1918 жылы оны өмір бойына ұзартты.
1918 жылы Финляндияда азамат соғысы жүрді (27 қаңтардан 15 мамырға дейін). Мамыр мерекесі кезінде Мадетойяның досы Куула ақ армия офицерлерінің тобымен керісіп қалды, олардың бірі оны атып өлтірді.
Екінші симфонияның премьерасы 1918 жылы 17 желтоқсанда Каянустың басқаруымен өтіп, ерекше жылы қабылданды. Шамамен сол кезде композитор Lumikukkia журналында фортепианоға арналған пьесасын жариялады, ал 1919 жылы оны үш бөлімді «Өлім бағы», Op. 41, сюитасына дейін кеңейтті; сюита мен Екінші симфонияның ортақ әуендік мотивтері бар. Анасы 1934 жылы қайтыс болғаннан кейін Мадетойя Екінші симфонияны оған арнады.
1920 жылдары Мадетойя материалдық жағынан қамтамасыз етілген, бірақ шектен тыс жұмысбасты болды. Музыка институтындағы сабақтар мен Helsingin Sanomat үшін рецензияларға 1928 жылғы маусымға қарай Хельсинки университетінде музыка пәнінен сабақ беру қызметі қосылды: жалақысы төмен, бірақ беделді болды, міндетіне Академиялық оркестрді басқару да кірді. Ол ұйымдастыру жұмысымен де айналысты: 1917 жылы Фин композиторлары одағының негізін салушылардың бірі болды (оның хатшысы, кейін президенті болды), ал 1928 жылы композиторлардың авторлық құқығын қорғайтын Teosto қоғамын құруға көмектесті, онда 1937–1947 жылдары төраға болды.
Остроботниялық журналист әрі жазушы Арттури Ярвилуоманың 1914 жылғы танымал пьесасы бойынша опера жазу туралы ұсыныс алдымен, 1917 жылғы қарашада, Куулаға түсті. Ол бас тартты: пьесаның реализмі оның ертегі мен аңыз сюжеттеріне деген сүйіспеншілігіне сәйкес келмеді. Тапсырыс бұл жобаға қызығушылық білдірген Мадетойяға өтті. 1917 жылдың желтоқсан айының соңында басталған жұмыс ұзаққа созылды, ал «Остроботниялықтар» (Pohjalaisia) операсы, Op. 45, 1923 жылғы қыркүйекте аяқталды.
Толық орындалған алғашқы қойылым 1924 жылы 25 қазанда Фин ұлттық операсында өтті және, мүмкін, композитордың мансабындағы басты жеңіс болды. Өзінің опера дәстүрі жоқ ел үшін бұл үлкен оқиға еді: «Остроботниялықтар» бірден репертуарға енді және әлі күнге дейін сонда қалып отыр. Мадетойяның көзі тірісінде операны шетелде де қойды: 1926 жылы Килде, 1927 жылы Стокгольмде, 1930 жылы Гётеборгте және 1938 жылы Копенгагенде.
Опера табысынан кейін Мадетойя жарты жылға Францияға, Париж маңындағы шағын Уйль қаласына кетті, онда Үшінші симфонияны, Op. 55, бастады. Премьера Хельсинкиде 1926 жылы 8 сәуірде өтті. Тыңдаушылар мен сыншылар таңғалды: монументті, элегиялық Екінші симфониядан кейін Үшіншінің оптимизмі мен сабырлылығы күтпеген болды. Бүгінде Үшінші симфония Мадетойяның басты шедеврі саналады.
Үшінші симфониямен бірге дерлік Мадетойя экзотикалық жапон тақырыптарына арналған Okon Fuoko, Op. 58, балет-пантомимасын жазды. Либреттоны дат драматургі Поуль Кнудсен жазды; оны композитормен 1925 жылы копенгагендік музыка баспагері Вильгельм Хансен таныстырды. Композитор партитураны 1927 жылдың соңында аяқтады, бірақ дат премьерасы ешқашан болмады: қойылым алғаш рет 1930 жылы ақпанда Хельсинкиде, Фин ұлттық операсында көрсетілді. Сыншылар музыканы бір ауыздан мақтады, бірақ либреттоны драмалық сәтсіздік деп санады; барлығы үш қойылым өтті. Балет музыкасынан композитор алты нөмірден тұратын № 1 сюитаны жинады, ол табысты болды.
1930 жылдары Мадетойяны қиындықтар мен көңілсіздіктер қуалады. Ол Юхани Ахоның 1911 жылғы романы бойынша «Юха» атты екінші операсын жазып жүрді; либреттоны белгілі фин әншісі, сопрано Айно Акте жазды. Жұмысты 1934 жылы 26 наурызда анасының қайтыс болуы үзді: композитор мұны соншалықты ауыр сезініп, ауырып қалды және Оулуда өткен жерлеу рәсіміне бара алмады. Операны ол 1934 жылдың соңына қарай аяқтады, ал премьера Фин ұлттық операсында 1935 жылы 17 ақпанда, оның туған күнінде өтті. Сыншылар оны жарқын табыс деп атады, бірақ ол «Остроботниялықтардың» даңқын қайталамады және бүгінде сирек қойылады.
Сонымен бір мезгілде ол төртінші симфонияны жазды. 1930 жылдың көктемінде ол Karjala газетіне фин халық әндерінің тақырыптарына жаңа симфония бастағанын айтты. Елу жасқа толатын күнге, 1937 жылы 17 ақпанға, оны аяқтау мүмкін болмады, ал 1937 жылғы шілдеде композитор жұмысқа бар ықыласымен берілу үшін Иисалмидегі Рунни курорттық қаласына кетті. 1938 жылдың көктемінде симфония дерлік дайын болған кезде, Франция Үшінші симфония кезіндегідей шабытын оятар деген үмітпен Ниццаға аттанды. Бірақ Париж вокзалында қолжазбасы бар чемоданы ұрланып кетті, оны табу мүмкін болмады.
Жеке өмірі де оңай болмады. 1910 жылғы ақпанда «Шахмат» пьесасына музыка жазып жүргенде Мадетойя Лейноның досы және сүйіктісі, Л. Онерва деген атпен белгілі ақын Хилья Онерва Лехтиненмен танысты. Кейін олар ресми неке жасасты. Балалары болмады, екеуі де бала сүйгісі келсе де; ерлі-зайыптылар жиі керісті және екеуі де созылмалы алкоголизмнен зардап шекті.
Жоғалған төртінші симфонияны қалпына келтіруге Мадетойя әрекет жасамады: шабыты мен есте сақтау қабілеті әлсіреп бара жатты. 1942 жылғы қаңтарға қарай ол алкоголизмге байланысты ауруханада жатты. 1940 жылдары композитор денсаулығының нашарлығымен, депрессиямен және некесінің ыдырауымен күресті, ал шығармашылық күш азайып бара жатты. Ол жұбайының өлеңдеріне жазылған, сопрано мен фортепианоға арналған, бұрын жасалған «Күз» циклін, Op. 68, оркестрледі. Қалған уақытта негізінен шағын формаларды, көбіне а капелла хорға арналған шығармаларды жазды. Соңғы аяқталған шығармасы — әйелдер хорына арналған, композитор қайтыс болған жылы жазылған «Matkamies» («Жолаушы») пьесасы; эскизін Олави Песонен аяқтады.
Мадетойя 1947 жылы 6 қазанда Хельсинкиде «Конкордия» ауруханасында қайтыс болды. Қоштасу рәсімі 11 қазанда Хельсинкидің Ескі шіркеуінде өтті; тәж гүлшоқтарын Финляндия президенті Юхо Кусти Паасикиви, білім министрлігі, Оулу қаласы және басқалар жіберді. Композитор Хитаниеми зиратында жерленген; 1972 жылы оның қасына Онерваны да жерледі. 1983 жылы Оулудағы жаңа концерт залына Мадетойяның аты берілді, онда қаланың симфониялық оркестрі өнер көрсетеді.
Мадетойяның мұрасы алуан түрлі: онда вокалдық және камералық музыка, симфониялар мен опералар бар. Оның стиліне фин халық музыкасы, ұстазы Ян Сибелиус музыкасы және француз импрессионистері әсер етті. Ұлттық-романтикалық композитор үшін оның тілі ерекше іштей жабық: онда фин меланхолиясы, туған өлкесі Остроботния әуендері, сондай-ақ Сезар Франк пен Венсан д’Эндиге барып тіреледі француз симфониялық дәстүрінің талғампаздығы мен айқындығы ұштасады.
Мұраның өзегін үш симфония (1916, 1918 және 1926), «Остроботниялықтар» операсы, Okon Fuoko (1927) балет-пантомимасы және екінші опера «Юха» (1935) құрайды. Солтүстік елдерден тыс жерде оның музыкасы сирек орындалады, бірақ соңғы онжылдықтарда оған қызығушылық қайта оянды: онымен бірнеше солтүстік оркестрлері мен дирижерлердің жазба жобалары айналысады.
Үлкен жанрлардан бөлек, Мадетойя симфониялық поэмалар жазды: «Түстегі көрініс» (1912) және «Куллерво», Op. 15 (1913). Хор үшін ол, атап айтқанда, «Калевала» мәтіндеріне кантаталар жазды — Sammon ryöstö, Op. 24 (1915), және Väinämöisen kylvö, Op. 46 (1920). Кейінірек ол жұбайы Л. Онерваның өлеңдеріне жазылған «Күз» циклін, Op. 68, оркестрледі. Соңғы жылдары шағын формаларға, ең алдымен а капелла хор әндеріне бет бұрды. Дирижер ретінде ол Хельсинки мен Выборг оркестрлерімен жұмыс істеді, ал жиырма жылдан астам Хельсинки Музыка институтында музыка теориясы мен тарихынан сабақ берді; шәкірттерінің ішінде Х. Лейвискя бар.
Камералық музыкада Мадетойяның Op. 1 Фортепианолық триосы, скрипка мен фортепианоға арналған Op. 19 Сонатинасы (1913) және виолончель мен фортепианоға арналған Op. 51 Лирикалық сюитасы (1922) бар.
Фортепиано үшін Мадетойя көптеген шағын пьеса — солардың ішінде Op. 12, 21, 31, 34 және 65 — сондай-ақ үш бөлімді «Өлім бағы» сюитасын, Op. 41, жазды. Сайтта оның жеке орындауға арналған фортепианоға жеті басылымы бар, барлығы «Орташа+» деңгейінде: Kehtolaulu (Lullaby), Op. 12; Two Romances, Op. 17; An Old Memory, Op. 31; және Op. 34 төрт пьеса — Morning (Aamu), Caprice, Legend және Valse. Әрқайсысының атауы бейнені аңғартады: бесік жыры, романстар, естелік, таң, каприс, аңыз және вальс. Танысуды кез келгенінен бастауға болады — деңгейі бірдей. Мадетойяның есімін фортепианолық байқау да иеленген — ол Финляндиядағы классикалық музыка саласындағы басты байқаулардың бірі, үш жылда бір рет өтеді.