1836–1891 · Франция
Лео Делиб (1836–1891) — француз композиторы, «Коппелия» және «Сильвия» балеттерінің, сондай-ақ «Лакме» операсының авторы. Ол балеттің дамуына зор үлес қосты, музыкаға бұрынғыдан гөрі көбірек мән берді. Сайтта оның «Grande valse du Pas des fleurs» валсы бар, күрделілік деңгейі — «Орта+».
Делиб 1836 жылы 21 ақпанда Сен-Жермен-дю-Валь елді мекенінде дүниеге келді, қазір ол Ла-Флеш қаласының құрамына кіреді. Әкесі поштада қызмет етті, ал анасы «Опера комик» әншісінің қызы болатын. Бала отбасындағы жалғыз перзент еді. Оған музыканы анасы мен Париж консерваториясында ән сабағын жүргізген органшы нағашысы үйретті.
1847 жылы әкесі қайтыс болып, отбасы Парижге көшті. Баланың он екі жасқа толғанынан кейін көп ұзамай оны Париж консерваториясына қабылдады. Музыка теориясынан оның алғашқы ұстазы Тарио болды. 1849 жылы Делиб сольфеджиодан екінші жүлде алды, ал 1850 жылы бірінші орын алды.
Ол орган класында Франсуа Бенуамен, ал композицияны Адольф Адан және Франсуа Базенмен оқыды. Композиция ұстазы Адан жас музыканға жарқыраған оперетта мәнерінің үлгісін көрсетті.
Делиб әлі бала кезінде Мадлен шіркеуінің хорында ән салды. Мейербердің «Пайғамбар» операсының 1849 жылғы 11 сәуірдегі премьерасында ол ұлдар хорында өнер көрсетті. Оның даусы ерекше әдемі болатын.
Ол Сен-Пьер-де-Шайо шіркеуінің органшысы болды, сонымен бірге Париждегі «Лирикалық театрда» аккомпаниатор әрі репетитор болып жұмыс істеді. Онда ол репертуардағы опералардың көпшілігін дайындауға қатысты, олардың арасында «Фигароның үйленуі», «Фиделио» және Гуноның «Фаусты» болды. Делиб 1871 жылға дейін шіркеу органшысы болып қала берді, бірақ театр оны күшті тартты.
Делибтің алғашқы сахналық шығармасы — бір актілі комедиялық «Екі су көмір» пьесасы — 1856 жылы «Фоли-Нувель» театрында қойылды. Одан кейін жаңа комикалық опералар шықты: шамамен жылына біреуден. Олардың көпшілігі Жак Оффенбах басқарған «Буфф-Паризьен» театры үшін жазылды.
Оның екінші операсы «Екі кәрі гвардия» орасан табысқа жетті. Өмірбаяншы Хью Макдональд бұл табысты композитордың тапқыр әуен тудыру дарынымен және жазу мәнерінің жеңілдігімен түсіндіреді. Ертерек жазылған «Екі су көмір» шығармасының музыкасы бүгінге дейін сақталмаған.
Музыка шығарудан бөлек, Делиб басқа жұмыспен де күн көрді. 1858 жылы қысқа уақыт сыншы болды, мектептегі музыка оқытуының инспекторы болып қызмет етті, содан кейін Операда аккомпаниатор, кейін хормейстер болды. Бұл тағайындау оған балет жолын ашты.
1866 жылы Делибке «Бұлақ» балетінің екі актісін жазу тапсырылды, қалған екеуін Людвиг Минкус шығарды. Қойылым Гранд-операда өтті, ал Делибтің беттері музыканттар мен балет сүйер қауымның назарын аударды. Сыншы Адольф Жюльен Делибтің әуен байлығы сондай, Минкус толық көлеңкеде қалды деп жазды. Композитордың нағыз даңқы 1865 жылдан, «Алжир» кантатасынан кейін, әсіресе осы балеттен кейін басталды; алғашқы он үш шағын операсы оған үлкен атақ әкелмеген.
1870 жылы мамырда Операда «Коппелия, немесе Эмаль көзді қыз» көрсетілді. Сюжет Гофманның қарт доктор Коппелиус пен оның Коппелия қуыршағы туралы «Құм адам» новеллесіне негізделген. Табыс лезде келді, ал балет классикалық репертуардағы ең танымал туындылардың бірі болып қала береді. Әр кейіпкерге Делиб өз музыкалық сипаттамасын жазды және ұлттық билерді көп пайдаланды: болеро, чардаш, жига және мазурка, оларды үнемі вальс ырғақтарымен ұштастырды.
Келесі жылы ол Опера музыкалық құрамынан кетіп, толықтай музыка шығаруға бет бұрды.
Делиб тек балет композиторы болып қалғысы келмей, романстарға бет бұрды. 1872 жылы ол «Мирто», «Кадис қыздары» және «Сәлем, Сюзон» енген жинағын шығарды. Музыка зерттеушісі Грэм Джонсонның пікірінше, Делибке құштар сезімнен гөрі ойшыл сезім жақын болған, ал оның ең жақсы романстары — ертерек жазылғандары.
1873 жылы «Опера-Комикте» оның үш актілі комедиялық «Патша солай деді» операсы қойылды. Парижде және неміс театрларында ол табысты болды, бірақ халықаралық репертуарға енбеді. Кейін, 1876 жылы, Делиб Операға ауқымды мифологиялық «Сильвия, немесе Диана нимфасы» балетімен оралды. Іс-әрекет Грецияда өтеді, баспасөз бен көрермен балетті жылы қабылдады.
Делиб салмақты вокалдық шығарма жазғысы да келді. 1878 жылы дүниежүзілік көрме кезінде Трокадеро концерттерінде оның «Орфейдің өлімі» лирикалық сахнасы орындалды. 1880 жылы «Опера-Комикте» «Жан де Нивель» салмақты операсының премьерасы өтті. Сыншылар оны тым эпизодты деп тапты, бірақ әуендердің дәлдігі мен сирек кездесетін сапасын атап өтті. Опера жүзден астам рет қойылды.
1880-жылдардың басында Делиб консерваторияда композиция профессоры орнын иеленді, дегенмен өзі фуга мен контрапункт туралы түк білмейтінін мойындаған. Міндеттеріне ол өте байыпты қарады. Сыншы Шарль Даркур композитордың шәкірттерін қалай қамқорлағанын және олардың Рим сыйлығындағы табысы үшін қалай уайымдағанын еске алды.
1882 жылы Виктор Гюгоның «Патша көңіл көтереді» пьесасының «Комеди-Франсез» театрындағы жаңа қойылымы үшін ол оркестрге арналған көне билерді еліктеп жазылған сюитаны және мандолина сүйемелдеген әнді жазды.
«Лакме» операсы алғаш рет «Опера-Комикте» 1883 жылы 14 сәуірде орындалды. Шашпақ деп танылмаған театр директоры Леон Карвальо оны күтпеген сән-салтанатпен қойды. Сюжет британ офицері мен үнді абызының қызының махаббаты туралы, ал музыкадағы шығыс реңі ағылшын отаршыларының әлеміне қарсы қойылған. «Гүл дуэті» мен қоңыраулы ария хрестоматиялық нөмірлерге айналды: жиі келтірілуі арқасында оларды операға бей-жай қарайтындар да біледі.
Операны Еуропа театрлары тез арада репертуарына алды, кейін қойылымдар 1885 жылы Лондонда және 1886 жылы Нью-Йоркте пайда болды. Америкалық пікірлер шаттанған, британдық пікірлер сабырлырақ болды, бірақ екі қалада да спектакльдер табыс әкелді.
1884 жылы Делиб Көркем өнер академиясының мүшесі болып сайланды. Соңғы жылдары ол молшылықта және тұрақты қоғамдық жағдайда өмір сүрді. Композитор үзіліспен ауырып тұрды.
Оның соңғы шығармасы — қайтыс болған кезде аяқталмай қалған «Кассия» операсы. Делиб 1891 жылы 16 қаңтарда Париждегі үйінде кенеттен күші кеткеннен кейін қайтыс болды. Композиторды Монмартр зиратына жерледі. Операны Жюль Массне әзірлеп, оркестрлеп шықты, ол 1893 жылы қойылды.
Делиб ең алдымен балеттердің, опералардың және оперетталардың авторы ретінде танымал. Отыздан астам опера мен оперетта, жиырма романс, ер адамдар хорлары, меса, балалар хорлары және «Орфейдің өлімі» лирикалық сахнасы — оның вокалдық музыкадағы ізі осындай. Алайда композитордың аты ең алдымен балетпен байланысты: ол балетті симфониялық қызығушылықпен байытып, музыкаға бұрынғыдан гөрі көбірек мән берді.
Балеттердің ішінде «Коппелия» мен «Сильвия» жиі қойылады. Екеуіне де Чайковский таңданды. Ол «Сильвияны» соншалықты жоғары бағалап, бұл музыканы бұрын білсем, «Аққу көлін» жазбас едім деп жазған. Сыншы Карл Ван Вехтен Делибті балет музыкасын түбегейлі өзгерткен композитор деп санады, өйткені оның партитураларында симфониялық элемент, әуен байлығы және тығыз үйлесім пайда болды. «Лакме» Делибтің операдағы басты жетістігі болып саналады.
Делибтің ертедегі шығармалары Буальдьё, Эрольд және оның ұстазы Адан дәстүрінде тұр, Аданнан ол жарқыраған оперетта мәнерінің үлгісін алды. Кейін жеңіл танымал туындылардан жоғарырақ жанрға өтуге ұмтылып, ол Мейербер мен Гуноның, сондай-ақ өзінен сәл жасырақ Бизе мен Лалоның әсерін сезінді. Делибтің ертедегі музыкасы туралы пікірлерде бір сөздер үнемі қайталанады: тапқырлық, тартымдылық, талғампаздық, нәзіктік, бояу молдығы, жеңілдік.
«Коппелияда» Делиб Аданда шағын ғана болған лейтмотив тәсілін дамытты: әр басты кейіпкердің өз музыкалық тақырыбы бар, бұл мінез бен көңіл-күйді бейнелеуге мүмкіндік береді. Делибтің шағын романстары рухы жағынан шансонеттаға жақын, ал «Кадис қыздары» — жергілікті бояуды жеткізу шеберлігі естілетін испан әні.
Операдағы ең үздік жетістігі ретінде «Лакме» қабылданады. Бұл опера музыкасы әуенді, суреттемелі әрі сахналық тұрғыдан күшті, ал басты ер кейіпкерлер жарқын жазылған. Жеңілірек «Патша солай деді» операсында күрделі вокалдық ансамбльдер мен тапқыр стилизация маңызды рөл атқарады.
Сайтта жеке орындауға арналған «Grande valse du Pas des fleurs» валсы бар, оның деңгейі — «Орта+». Делибтің музыкасы бүгінге дейін билеу байқауларында да, концерттерде де естіледі: 2014 жылы Венада жаңажылдық концертте «Сильвия» балетіндегі пиццикато вариациясы орындалды.