1893–1918 · Франция · XX ғасыр
Лили Буланже (1893–1918) — француз композиторы, Надя Буланженің сіңлісі. 1913 жылы ол әйелдер арасында бірінші болып композиция бойынша Үлкен Рим сыйлығын алды. Ол 24 жасында созылмалы аурудан қайтыс болды, бірақ аспаптық, вокалдық және хор шығармаларын жазды. Сайтта оның дауыс пен фортепианоға арналған әндері жинақталған.
Лили Буланже 1893 жылы 21 тамызда Парижде дүниеге келді. Әкесі Эрнест Буланже композитор болды және Париж консерваториясында вокалдан сабақ берді; Рим сыйлығын ол әлдеқашан, 1835 жылы алған. Анасы Раиса Мышецкая әнші еді, Санкт-Петербургте туған. Атасы Фредерик Буланже танымал виолончелист, ал әжесі Джульетта әнші болған.
Лилидің үлкен әпкесі Надя Буланже де композитор әрі композиция пәнінің ұстазы болды. 1900 жылы әкесі Брюссельде қайтыс болды, бұл отбасы үшін ауыр қайғы болды.
Лили — Джульетта есімінің қысқарған түрі; оны үнемі осы атпен атады. Әжесінің құрметіне отбасындағы барлық балаға ат қойылған.
Лилидің музыкалық қабілеті өте ерте байқалды. Екі жасында отбасының досы, кейін оның ұстаздарының бірі болған Габриель Форе оның абсолюттік есту қабілеті бар екенін анықтады. Ата-анасы қызының музыкамен шұғылдануын қолдады.
Бес жасқа толмай-ақ ол үлкен әпкесі Надямен бірге Париж консерваториясындағы сабақтарға барып жүрді. Көп ұзамай Лили музыка теориясын оқи бастады, ал орган бойынша Луи Вьерннен дәріс алды. Алты жасында ол әріп танымай тұрып, нота оқи алатын болды.
Қыздың денсаулығы нашар болғандықтан, ол үйде оқыды. Фортепианодан бөлек, ол скрипкада, виолончельде және арфада ойнады, сонымен қатар ән айтты. Ол Марсель Турнье және Альфонс Хассельмансмен де шұғылданды. Ең алғашқы шығармаларынан тек 1906 жылы жазылған ми мажор «Вальсі» ғана сақталған.
1909 жылы Лили Париж консерваториясына түсіп, Поль Видальдің композиция сыныбында оқи бастады. Тәлімгерлерінің қатарында Жорж Коссад та болды. Консерватория директоры Форе оның дарынына риза болып таңданды.
Оның шығармаларын қарап шыққан мамандар үйлесімнің бояулылығын, сондай-ақ аспаптандыруды және мәтінмен шебер жұмыс істеуді атап өтті.
Екі әпке-сіңлі де Метерлинктің өлеңдеріне музыка жазды.
Лилидің тұңғыш шығармасы 1910 жылы басылып шықты: бұл Морис Метерлинктің өлеңіне жазылған «Attente» әні еді. 1912 жылы композиция сыныбының емтиханында ол «Pour les funérailles d'un soldat» шығармасын ұсынып, Лепол (Lepaulle) сыйлығын алды.
Лили Рим сыйлығының байқауына алғаш рет 1912 жылы қатысты, бірақ ауруы салдарынан жарыстан шығуға мәжбүр болды. Бір жылдан кейін, 1913 жылы, ол қайта оралып, композиция бойынша Үлкен Рим сыйлығын алған тұңғыш әйел атанды. Байқауға ұсынылған шығарма — Гётенің «Фаустына» негізделген, Эжен Аденистің либреттосына жазылған «Faust et Hélène» («Фауст және Елена») кантатасы.
Әпкесі Надя да Рим сыйлығын алуға ұмтылды, бірақ төрт сәтсіз әрекеттен кейін бұл жоспарынан бас тартты, дегенмен 1908 жылы екінші сыйлықты алған еді. Оның орнына ол Анри Далльенің орган сыныбындағы көмекшілік қызметіне көңіл бөлді.
Кантата алғаш рет көпшілік алдында 1913 жылы 16 қарашада Шатле театрында Колонн концертінде орындалып, зор табысқа жетті. 24 қарашада Лилиді Елисей сарайында қабылдады: оны Франция президенті Раймон Пуанкаре қарсы алды. Медичи вилласында болған кезінде ол Рикорди баспасымен келісімшарт жасады, баспа кантатаны шығарды.
1914 жылы сыйлық лауреаты ретінде Лили анасымен бірге Римге, лауреаттар тұратын Медичи вилласына аттанды. Академияны Альбер Бенар басқарды. Лили онда төрт ай болды, содан соң басталған Бірінші дүниежүзілік соғыс сапарын үзіп тастады.
Метерлинк оған «Мален ханшайымы» атты драмасы бойынша опера жазуға рұқсат берді, бірақ Лили операны аяқтай алмады.
1915 жылы Надямен бірге ол «Консерваторияның композиция сыныптарының газетін» (Gazette des classes de composition du Conservatoire) құрды. Бұл Уитни Уоррен қамқорлығындағы жеке басылым соғысқа кеткен музыканттарға жаңалықпен бөлісуге көмектесті. Лили онда хатшы болды.
1916 жылы Лили Надямен бірге Римге қайта барды: біраз Римдегі болуын жалғастыру үшін, біраз денсаулығы себепті. Кейін ол Францияға оралды, онда көбіне төсек тартып жатты. 1917 жылғы ота оның жағдайын өзгертпеді. Ең ірі шығармаларын ол 1916–1918 жылдары жазды.
Саяхатқа қызығушылығына қарамастан, денсаулығының нашарлауы Лилиді Францияға қайтуға мәжбүр етті. Мұнда ол әпкесімен бірге Бірінші дүниежүзілік соғыстағы француз сарбаздарына көмек ұйымдастырды.
Соңғы жылдары Лили шығармашылықта өнімді болды: ол мүмкіндігінше көп шығарманы аяқтауға асықты.
1917 жылы Лили «Vieille prière bouddhique» («Ескі буддалық дұға») шығармасын аяқтап, «D'un matin de printemps» («Көктем таңында») шығармасын жазды. 1918 жылы «D'un soir triste» («Мұңды кеште») дүниеге келді — бұл оның өз қолымен жазған соңғы шығармасы. Соңғы туындысы «Pie Jesu» шығармасын ол өлім алдындағы төсегінде әпкесі Надяға айтып жаздырды.
Лили Буланже 1918 жылы 15 наурызда Мези-сюр-Сенде 24 жасында ішек туберкулезінен қайтыс болды. Кейін кейбір авторлар оның ауруын Крон ауруымен байланыстырды. Оны Парижде Монмартр зиратына жерледі; кейінірек сол қабірге 1979 жылға дейін өмір сүрген Надяны да жерледі.
1939 жылы Надя Буланже Лили Буланженің Мемориалдық қорын құрды: ол композитордың музыкасы мен есімін сақтайды, жас авторларды қолдайды және оның атындағы сыйлықты табыс етеді. 1965 жылы Парижде Лили Буланженің достары қауымдастығы пайда болды, ол 2009 жылы Надя мен Лили Буланженің Халықаралық орталығына айналды.
2018 жылы Вашингтондағы екі музыкант екі әпке-сіңлінің құрметіне әйелдер жазған музыканы қолдау үшін Boulanger Initiative ұйымын құрды.
Композитордың атымен 1927 жылы ашылған Лилит астероиды аталған. 1918 жылы мүсінші жасаған Лили Буланженің бюсті Париж филармониясында сақтаулы.
Лили Буланже аспаптық, вокалдық және хор шығармаларын, сондай-ақ діни музыка жазды. Өлеңдерін музыкаға салған ақындар арасында Метерлинк, Ф. Жамм, Мюссе, Леконт де Лиль және А. Самен бар. Оның көрнекті еңбектеріне үш псалом (24-ші, 129-шы және 130-шы), Франсис Жаммның өлеңдеріне жазылған «Clairières dans le ciel» вокалдық циклі, «D'un soir triste» және «D'un matin de printemps» диптихі, «Vieille prière bouddhique», «Pie Jesu» және «Faust et Hélène» кантатасы жатады. Псалмдарды жазуға оны терең католиктік сенімі талпындырды.
Оның шығармаларының қатарында — 1911 жылы Шарль Гранмужен өлеңіне жазылған, жеке сопрано мен үш дауысты хорға арналған, фортепиано немесе оркестр сүйемелдейтін «Les Sirènes». Ол алғаш рет композитордың анасының музыкалық салондарының бірінде орындалды; сыншы Огюст Манжо шығарманың соншалықты жылы қабылданғаны сонша, оны қайталап орындағанын хабарлады. 24-псалом төрт дауысты хорға, органға, жез үрмелі аспаптарға, литаврға және екі арфаға арналған, 129-псалом — хор мен толық оркестрге, ал 130-псалом («Du fond de l'abîme») — хор мен үлкен оркестрге арналған; ол композитордың әкесінің есіне арналған. «Vieille prière bouddhique» тенор, хор және үлкен оркестрге арналған және алғаш рет тек 1921 жылы орындалды; ол католиктік дәстүрге негізделмеген. «Pie Jesu» жоғары дауысқа, ішекті квартетке, арфаға және органға арналған.
Буланженің музыкасы неоромантизмге сыйады, бірақ өзін ол импрессионизммен гөрі символизммен тығызырақ байланыстырды: оның музыкасында айтылмай қалған ой мен ишара бар. Сонымен бірге ол импрессионистердің бояуларына — функциясыз септаккордтар мен нонаккордтарға, параллель аккордтарға, лад бұрылыстарына жүгінді. Оның шығармаларынан Форе мен Дебюссиді байқауға болады, ал Лилидің жаңалықтары кейінгі композиторларға, мысалы Артюр Онеггерге, әсер етті. Бұл музыканың көбі жалғыздық пен жатсыну сезімін жеткізеді.
Метерлинктің сол атты драмасына жазылған «Мален ханшайымы» операсын Лили аяқталмай қалдырды. Оның музыкасын дирижерлер Надя Буланже, Джон Элиот Гардинер және Игорь Маркевич жазып алды; бүгінде оны, атап айтқанда, Ламурё оркестрі, Монтеверди хоры, Би-би-си филармониялық оркестрі және Гардинер басқаратын Лондон филармониялық оркестрі орындайды.
Вокалдық шығармалары үшін ол жиі күйзеліс пен мұң сезілетін өлеңдерді таңдады. Мысалы, «Clairières dans le ciel» циклінің финалы — «Demain fera un an» солай.
Сайтта Лили Буланженің 16 шығармасы ұсынылған, олардың барлығы дауыс пен фортепианоға арналған. Бесеуі «Орта+» деңгейіне, он біреуі «Жоғары» деңгейіне жатады. Үш әнді бөлек атап өткен жөн. «Attente» — Метерлинктің өлеңіне жазылған, композитордың тұңғыш жарияланған шығармасы болған ән. «Demain fera un an» — «Clairières dans le ciel» циклінің финалы. «Dans l'immense tristesse» — оның соңғы мелодиясы. Үшеуі де «Жоғары» деңгейіне жатады. Композитормен танысуды «Орта+» деңгейіндегі әндерден бастаған ыңғайлы: «Elle était descendue au bas de la prairie», «Au pied de mon lit», «Deux ancolies» және «Reflets».