1759–1824 · Аустрия · Классицизм
Мария Терезия Парадис (1759–1824) — балалық шағында соқыр болып қалған австриялық пианист, әнші және композитор. Ол 1783–1786 жылдары Еуропа бойынша концерттік сапар жасады, ал 1808 жылдан бастап Венада өзінің музыка мектебін жүргізді. Сайтта оның шығармалары дауыс пен фортепианоға арналған орта және жоғары деңгейдегі әндермен ұсынылған.
Мария Терезия Парадис 1759 жылы 15 мамырда Венада дүниеге келді. Әкесі Йозеф Антон Парадис Вена сарайында қызметкер болды, шешесінің аты Мария Розалия еді. Отбасында одан басқа да балалар өсті, солардың арасында егіз апа-сіңлілер Йозефа мен Элизабет болды. Мария Терезия балалық шағында көзінің жарығынан айырылды.
Жеті жасында ол Перголезидің «Stabat Mater» шығармасында сопрано партиясын өзі органда сүйемелдеп орындады. Оның әні концертте отырған императрицаны сондай толқытты, сол қыздың музыкамен айналысуын жалғастыруы үшін оған зейнетақы төленуін бұйырды; кейін бұл зейнетақыны император Иосиф II тоқтатты. Фортепианодан оған Леопольд Кожелух сабақ берді; оның ұстаздарының арасында Антонио Сальери, Винченцо Ригини және Георг Йозеф Фоглер де болды. Ол өз заманының басқа да ірі музыканттарымен, соның ішінде Йозеф Гайднмен, Вольфганг Амадей Моцартпен және Глюкпен таныс болды. Сондай-ақ ол Венадағы Augustinerkirche органында ойнағаны белгілі.
1773 жылы оған Антонио Сальери жазған орган концертін орындау ұсынылды. 1776 жылдың соңынан 1777 жылдың ортасына дейін Мария Терезия белгілі дәрігер Франц Антон Месмерде емделді. Осы концерттің ноталары сақталған, бірақ екінші бөлімінсіз.
1775 жылдан бастап Мария Терезия Вена салондары мен концерттерінде жүйелі түрде өнер көрсетті — әрі пианист, әрі композитор ретінде. 1783–1786 жылдары ол Еуропа бойынша сапар жасады: оған анасы Мария Розалия, музыкант Зигмунд Фальгара және либреттист Иоганн Ридингер ерді. Ол Еуропаның ең маңызды резиденцияларында өнер көрсетті — Парижде, Лондонда, Брюссельде және басқа қалаларда. Тыңдаушылар арасында француз патша жұбайлары Людовик XVI мен Мария-Антуанетта, сондай-ақ ағылшын королі Георг III әйелі Шарлоттамен бірге болды. Осы концерттерде ол, басқа шығармалармен қатар, Моцарт жазып, өзіне арнаған № 18 си-бемоль мажор фортепианолық концертін бірнеше рет орындады.
Парижде оның өнері сондай жаңғырық тудырғаны сонша, билік соқырларға арналған арнайы оқу орнын ашуды шешті — ол 1785 жылы жұмыс істей бастады; осы мақсатқа Мария Терезия концерттерден тапқан ақшасын жинады. Жол бойы ол басқа қалаларда да болды, солардың арасында — Гамбург, онда Мария Терезия мен Карл Филипп Эмануэль Бах кездесті. Оның өнері Иоганн Вильгельм Клейнге де әсер етті — ол кейін соқырларға арналған алғашқы оқу орындарын ашқандардың бірі болды. Парижде ол он төрт концерт өткізіп, сыншылардан жоғары баға алды.
Сапары кезінде ол Йозеф Гайднның фортепианолық концертін де орындады; оның қолжазбасы сақталмаған. Париж бен Лондоннан басқа, ол Франкфуртта, басқа неміс қалаларында және Швейцарияда болды, ал қайту жолында — Берлин мен Прагада. Италия мен Ресейге концерттік сапар жасау жоспарлары іске аспады. Сапар бағыты туралы Мария Терезия өзімен бірге алып жүрген, кездескен адамдар жазба қалдырған альбомынан да білуге болады.
1789 жылдан бастап Мария Терезия өнер көрсетуден гөрі музыка жазуға көбірек уақыт бөлді: 1797 жылға қарай ол бес опера мен үш кантата жазды. Оның шығармалары арасында трио, концерттер мен фортепианоға арналған сонаталар, сондай-ақ сахналық туындылар бар. Сонымен қатар ол мелодрама мен камералық музыка шығармаларын жазды.
Мария Терезияның сақталған ірі шығармаларының ең ертеде жазылғаны — Еуропа сапары кезінде, 1784–1786 жылдары музыкаға қойылған он екі әннен тұратын топтама. Оның 1790-жылдары жазылған зингшпильдері мен опералары Венадағы «Theater am Kärntnertor» театрында қойылып, көрермендердің қолдауына ие болды. Алайда 1797 жылы Прагада қойылған «Rinaldo und Alcina» операсы сәтсіз болды; осыдан кейін Мария Терезия оқытуға көбірек уақыт бөле бастады.
Оның он екі әннен тұратын топтамасын басып шығару шығындарын демеушісі Луиза Элеонора Саксен-Мейнинген өтеді. Тағы бір демеушісі — Мария Терезия хат алмасып тұрған София фон Ла Рош болды.
1808 жылы Мария Терезия Венада өзінің музыка мектебін ашып, онда 1824 жылы қайтыс болғанға дейін сабақ берді. Оның оқушылары — соқыр және көзі көретін қыздар мен жас әйелдер еді, ол оларға ән салуды, фортепианода ойнауды және музыка теориясын үйретті.
Жылына бірнеше рет Мария Терезия өз үйінде концерттер мен балдар ұйымдастырды, олар туралы Вена газеттері хабарлап отырды. Осы концерттердің бағдарламалары сақталған.
Хат алмасу үшін ол Вольфганг фон Кемпелен ойлап тапқан баспа құрылғысын пайдаланды. Оның мектебі басқа осындай оқу орындарына, соның ішінде соқыр пианист әрі композитор Йозеф Прокштың мектебіне үлгі болды.
Мария Терезияның өмірі бірнеше романға негіз болды: солардың арасында «Mesmerized» (авторы — Alissa Walser) және «The Pianist in the Dark» (авторы — Michèle Halberstadt) бар. Ол туралы сондай-ақ Барнс «Harmony» әңгімесінде және Брайан О'Доэрти «The Strange Case of Mademoiselle P.» романында жазды.
Сайтта ұсынылған ноталар — Мария Терезия Парадистің дауыс пен фортепианоға арналған әндері; ол өмір бойы дәл осы құрамда, пианист және әнші ретінде жазды. Стилі жағынан оның әндері опералық мәнерге жақын: онда колоратура мен трельдер бар, ал драмалық құрылған көріністерде ән ұстазы Антонио Сальеридің әсері байқалады. Фортепиано бөлігі тағы бір ұстазы — Леопольд Кожелухқа да қарыздар: оның әсері композитордың фортепианолық шығармаларында айқын байқалады.
Сайттағы он екі басылымның екеуі орта деңгейге, сегізі «ортадан жоғары» деңгейге және екеуі жоғары деңгейге жатады; барлығы дауыс пен фортепианоға жазылған. Неғұрлым қарапайым пьесалардан бастаған жөн, мысалы «Die Tanne» немесе «Wenn ich der Kaiser wäre», содан кейін «Vaterlandslied» сияқты күрделірек шығармаларға көшуге болады. «Ортадан жоғары» деңгейге «Sophia an Siegwart», «Aus dem Siegwart (Wohl und immer wohl dem Mann)» және «Das Gärtnerliedchen aus dem Siegwart» да жатады.
«Ортадан жоғары» деңгейдегі әндер арасында — «An das Klavier», «Der Auferstehungsmorgen», «Erinnerung ans Schicksal», «Morgenlied eines armen Mannes» және «An meine entfernte Lieben». Барлық пьесалар дауыс пен фортепианоға жазылғандықтан, оқушыға серіктес қажет — оқушы фортепиано сүйемелдеуін үйреніп жатқанда дауыс партиясын алатын әнші немесе педагог. Барлық әндердегі дауыс партиясы бір орындаушыға арналған, дуэттер мен бірнеше әншіге арналған ансамбльдер жоқ.
Басылымдардың күрделілігі бірте-бірте артады: орта деңгейдегі «Die Tanne» мен «Wenn ich der Kaiser wäre»-ден бастап, «ортадан жоғары» деңгейдегі көптеген әндер арқылы, жоғары деңгейдегі «Vaterlandslied» пен «Da eben seinen Lauf verbracht»-қа дейін. Мұндай реттілік бағдарламаны ретімен, қарапайымнан күрделіге қарай меңгеруге ыңғайлы. Барлық он екі басылым бір жанрға жататындықтан, олардан есеп концертіне немесе емтиханға бір композитордың бөлек бағдарламасын құрастыруға ыңғайлы.