1737–1806 · Классицизм
Иоганн Михаэль Гайдн (1737–1806) — австриялық композитор әрі органшы, Йозеф Гайднның інісі. Өмірінің көп бөлігін Зальцбургте қызмет етумен өткізді, Моцартпен қатар жұмыс істеді, Вебер мен Диабеллиді оқытты. Оның басты шығармалары — рухани музыка саналады; сайтта оның «Lyons» хор пьесасы бар.
Михаэль Гайдн 1737 жылы қыркүйекте Рорау деревнясында дүниеге келді. Бұл деревня қазір Төменгі Австрия жерінде, Венгрия шекарасына жақын орналасқан. Әкесі Матиас Гайдн дөңгелек шебері болған және сонымен бірге базар төрелігі қызметін атқарған — бұл лауазым ауыл старостасының қызметіне ұқсас. Анасы Мария, тегі Коллер, бұрын Рорауның басты ақсүйегі граф Харрахтың сарайында аспаз болып жұмыс істеген.
Матиас халық музыкасын құмарта орындаған: шәкірттік жылдарында ол арфада ойнауды өз бетімен үйренген. Сондай-ақ балаларының ән айтуды үйренуін қамтамасыз етті. Михаэльдің ағасы — композитор Йозеф Гайдн. Михаэльді «зальцбургтік Гайдн» деп те атайды. Оның бауырларының арасында Иоганн Евангелист те болды.
Сегіз жасында Михаэль Венаға аттанды. Кәсіпке жол ашқан ағасы Йозеф болды: шебер әні арқасында Йозеф Георг Рейттер басқарған Әулие Стефан соборының хорынан сопрано бала әнші орнын алған еді. Сол хорда Иоганн Георг Альбрехтсбергер мен Франц Йозеф Ауман да ән айтты — Гайдн кейін бұл композиторлармен қолжазбаларымен алмасып тұрды.
Он екі жасқа келгенде Михаэль соборда органшының орынбасары болып қосымша табыс тапты. Хабарларға қарағанда, ол өзі жазған прелюдиялар мен фантазияларды орындаған.
XIX ғасыр басындағы автор Альберт Кристоф Дис Йозефтің кейінгі естеліктеріне сүйеніп былай дейді: Рейттер Йозефтің таланттына қатты қызығып, әкесіне барлық ұлдарына қамқор болуға уәде берген. Бұл әңгімеге қарағанда, әкесі жеңілдеп қалып, келісім берген; шамамен бес жылдан кейін ол Михаэльді, ал одан да кейін Иоганды музыкаға арнаған. Екеуін де хорға алды, ал Йозефтің шексіз қуанышына орай, бауырлар оған үйрету үшін тапсырылды. Сол дерекке қарағанда, Михаэль Йозефтен де қабілетті оқыған, ал Йозефтің даусы сына бастағанда Михаэльдің әнін көбірек таңдай қаққан.
Даусы сынғанда Михаэль хор мектебін тастады. Одан кейін ол Орадядағы капельмейстер орнына ие болды — қазір бұл қала Румынияда, бұрын оны Гросвардайн деп атаған. Ол епископтың сарайында қызмет етті.
1760-жылдардың басында Михаэль Зальцбургке, архиепископтың капелласына келді. Ол жерде Леопольд Моцарттың орнына концертмейстер және сарай органшысы қызметін атқарды. Михаэль Зальцбургте 44 жыл болды және осы уақытта 360-тан астам шығарма — шіркеулік және аспаптық музыка — жазды.
Гайднның Зальцбургтегі әріптесі Вольфганг Амадей Моцарт болды. Ол Гайднды Зальцбургте бірге өмір сүрген кезден білді және оның жұмысын өте жоғары бағалады.
1768 жылғы 17 тамызда Михаэль әнші Мария Магдалена Липпке (1745–1827) үйленді. Олардың жалғыз қызы Алоизия Йозефа 1770 жылғы 31 қаңтарда дүниеге келіп, бір жасқа толуына сәл қалғанда, 1771 жылғы 27 қаңтарда қайтыс болды. Мария Магдалена Моцарттың 1775 жылғы «Il re pastore» қысқа пасторалдық операсында Тамири партиясын айтты; ал 1767 жылы ол Моцарттың алғашқы музыкалық спектаклі «Die Schuldigkeit des ersten Gebots» қойылымында Мейірім (Barmherzigkeit) партиясын алғаш орындаушы болды.
Гайднның орындаушылық шеберлігі оған 1777 жылы Әулие Троица шіркеуінің органшысы қызметін әперді. 1804 жылдан бастап ол Швед музыка академиясының мүшесі болды. «Missa Hispanica» мессасын ол Стокгольмде дипломға айырбастады.
Михаэль бүкіл өмірі бойы Йозефпен жақын болды. Йозеф інісінің музыкасын жоғары бағалап, оның шіркеулік шығармаларын өзінің шығармаларынан артық санады. Мүмкін, себебі олардың құлшылыққа толы жан жылуы шығар, ал Йозефтің симфониялық стилі монументальды әрі зайырлырақ еді.
1802 жылы Михаэльге Эстерхазиден және Тоскана ұлы герцогынан тиімді әрі құрметті қызметтер ұсынылды. Ол Венадағы Йозефке хат жазып, олардың бірін қабылдаған жөн бе деп сұрады. Нәтижесінде Михаэль Зальцбургте қалуды жөн көрді.
Михаэль мен Мария Магдаленаның қызына Алоизия Йозефа есімі ағасы Йозефтің құрметіне қойылмады: шомылдыру рәсімінде графиня Фирмианның орнына шомылдыру ана болған Йозефа Даубрава фон Даубраваиктің құрметіне қойылды.
Кейін Гайдн сабақ берумен айналысты. Оның шәкірттерінің арасында Карл Мария фон Вебер, Антон Диабелли және И. Вёльфль бар; тағы бір шәкірті ретінде Сигизмунд фон Нейкомды атайды. Вебер мен Диабеллиді ол Зальцбургте оқытты. Гайдн өзі Георг Рейттер кішінің шәкірті болды. Михаэльдің қырық екі градуалы Антон Диабеллидің «Ecclesiasticon» жинағында қайта басылған.
Михаэль Гайдн 1806 жылғы 10 тамызда Зальцбургте қайтыс болды. Оны Әулие Петр көне зиратында жерледі — дәл сол жерде Моцарттың қарындасы Наннерльдің де қабіры бар. «Lauda Sion» мотетін ол өзінің жерлеу рәсімінде орындалғанын қалаған.
Зальцбургтің Кафедралды соборында оған арналған мемориалдық тақта ілулі тұр. Гайдн 1987 жылғы австриялық пошта маркасында бейнеленген.
Михаэль Гайднның ең көрнекті шығармалары — рухани сочинениелері. Оларда ол қатаң стиль дәстүрлерін Вена классикалық мектебінің жетістіктерімен сәтті ұштастырды. Рухани музыка оның басты үлесі саналады, дегенмен өз заманында шіркеулік шығармалар ескірген деп қабылданған. Олардың қатарында архиепископ Зигмундқа арналған до минор Реквием, «Missa Hispanica» мессасы, ре минордағы соңғы Әулие Франциск мессасы және «Lauda Sion» мотеті бар. Сондай-ақ ол Франц Серафф фон Кольбреннердің мәтіндеріне неміс тіліндегі месса нұсқаларын жазды, олар «Deutsches Hochamt» деген атпен белгілі.
1771 жылы жазылған до минор Реквием Моцарттың өз Реквиемін жазуына әсер етті. Михаэль Гайднның басқа шығармалары да Моцарт музыкасында із қалдырды: мысалы, Те Деум Моцарттың K. 141 шығармасын жазуына, ал № 23 симфонияның финалы Соль мажор квартеті K. 387 финалына ықпал етті.
Михаэль Гайдн зайырлы және аспаптық музыканың да өнімді авторы болды: симфониялар мен үрмелі аспаптарға арналған партиталар, концерттер, камералық шығармалар. Оның көрнекті симфониялары — № 1, № 34 және № 36. Әуесқой музыка жасауға арналған шығармалар, ерлер дауысына арналған вокалдық квартеттерді қоса алғанда, оның неміс мәтіндеріне бет бұруымен байланысты пайда болды.
Музыкатанушы Карл Гайрингер ұрпақтар Михаэль Гайднды лайықты бағаламады деп санап, оның шіркеулік музыкасы, ерлер хорлары және көптеген аспаптық шығармалары қайта жаңғыртуға тұрарлық деген пікірде болды.
Михаэль Гайдн өз шығармаларының каталогын құрастырмаған әрі оны құрастыруды қадағаламаған, бірақ қолжазбаларына аяқталған күнін дерлік әрдайым жазған, сондықтан оның музыкасын мерзімдеу оңайырақ; күнін болжауға тек автографтар сақталмаған жерде тура келген. Алғашқы каталогты 1808 жылы Николаус Ланг өзінің өмірбаяндық эссесіне арнап құрастырды. 1907 жылы Лотар Пергер оркестрлік шығармаларын сипаттады (сондықтан P әрпімен басталатын нөмірлер бар), ал 1915 жылы Антон Мария Клафски оның рухани вокалдық музыкасымен айналысты. 1982 жылы Чарлз Шерман симфониялардың хронологиялық каталогын жариялады, ал 1991 жылы Т. Донли Томаспен бірге барлық шығармалардың каталогын шығарды. Оған толықтыруларды Дуайт Блазин енгізді.
Хор шығармалары оның мұрасының ең маңызды бөлігі саналады. Біздің сайтта аралас хорға (SATB) арналған «Lyons (hymntune)» хор пьесасы бар, ол «Бастапқы+» деңгейімен белгіленген.