1836–1910 · Ресей
Милий Балакирев (1836—1910) — орыс композиторы, пианисті және дирижері, «Қуатты топтың» басшысы. Петербургте ол Тегін музыка мектебін құрып, жас композиторларға тәлімгерлік етті. Оның фортепианолық шығармаларының ішінде — «Исламей», фортепиано репертуарындағы ең күрделі пьесалардың бірі, сондай-ақ скерцо мен ноктюрндер.
Милий Балакирев Нижний Новгородта дворян отбасында дүниеге келді — 1836 жылғы 21 желтоқсанда (жаңа стиль бойынша 1837 жылғы 2 қаңтарда). Әкесі Алексей Константинович Балакирев (1809—1869) титулярлық кеңесші болып қызмет етті. Фортепианода ойнаудың алғашқы сабақтарын балаға анасы төрт жасынан бастап берді.
Ол он жасқа толғанда оны жазғы демалыс кезінде Мәскеуге апарды: Александр Дюбюктен алған он сабақта ол ойнаудың дұрыс тәсілдерін меңгерді. Кейін Нижний Новгородта жергілікті пианист әрі дирижер Карл Эйзерихтің (1817—1881) жанында оқуын жалғастырды.
Жас жігіттің тағдырына Александр Улыбышев үлкен ықпал етті: ол музыканы сүйетін білімді адам, меценат және Моцарт туралы алғашқы орыс монографиясының авторы еді. Эйзерих арқылы Балакирев музыканы көп тыңдады, оқыды және ойнады, Шопен мен Глинканың шығармаларымен танысты, сондай-ақ графтың жеке оркестрімен жаттығу өткізуге рұқсат алды. Он төрт жасында ол Моцарттың Реквиемін орындауды басқарды, ал он бес жасында Бетховеннің Бірінші және Сегізінші симфонияларының жаттығуларын жүргізді.
Балакирев жүйелі музыкалық білім алмады. Бала және жас кезінде оған ерекше әсер еткен шығармалардың арасында Шопеннің фортепианолық концерті мен Глинканың «Патша үшін өмір» операсындағы «Не томи, родимый» трио болды. Осы екі композиторға деген тәнтілігін ол өмір бойы сақтады.
1853 жылы Балакирев досы, болашақ жазушы Петр Боборыкинмен бірге Қазан университетінің математика факультетінде оқи бастады. Ол негізінен музыка сабақтарынан түскен шағын қаражатқа күн көрді. Қазанда ол «Патша үшін өмір» операсының тақырыптарына фортепианолық фантазия және алғашқы романсын — «Ты пленительной неги полна» (1855) — жазды.
1855 жылы Улыбышев жас музыканты Петербургке алып кетті, онда ол Михаил Глинкамен танысты. Глинка Балакиревтің композиторлық техникасын кемелсіз деп санады, бірақ таланты жоғары бағалап, оны ұлттық рухтағы музыка жазуға бар күшін салуға көндірді. Ол жігітке бірнеше испан тақырыбын берді және төрт жасар жиенінің музыкалық тәрбиесін тапсырды. Балакирев өзінің елеулі білімін негізінен өзіне қарыздар болды.
Петербургте ол алғаш рет көпшілік алдында виртуоз-пианист ретінде өнер көрсетті. 1856 жылғы ақпанда университет концертінде ол өзінің Бірінші фортепианолық концертінің аяқталған бөлімін орындады, ал бір айдан кейін фортепиано және камералық шығармаларынан концерт берді. 1858 жылы ол патша алдында Бетховеннің «Императорлық» концертіндегі жеке партияны орындады, ал 1859 жылы оның он екі әні жарық көрді. Соған қарамастан ол бұрынғыша тұрмысы нашар болды: сабақ берді (кейде күніне тоғыздан) және ақсүйектердің кештерінде ойнады.
Глинканың 1857 жылы және Улыбышевтің бір жылдан кейін қайтыс болуы Балакиревті ықпалды қолдаушыларсыз қалдырды. Алайда Глинкамен араласу оның бойында ұлттық музыкаға деген қызығушылықты тұтатты: ол Ресейдің оңтүстік және батыс Еуропаның ықпалынан бос өз композиторлық мектебі болуға тиіс деп шешті. 1856 жылдан бастап ол оны қолдауға дайын адамдармен таныса бастады — олардың арасында Цезарь Кюи, Александр Серов, Стасов ағайындылар және Александр Даргомыжский болды. Өз айналасына Балакирев өз қағидаларымен оқытуға уәде берген бірдей ойлы композиторларды жинады: Модест Мусоргский (1858), Николай Римский-Корсаков (1861 жылғы қараша) және Александр Бородин (1862 жылдың соңы).
Сыншы Владимир Стасов осы топты Кюимен бірге «қуатты топ» деп атады. Бірнеше жыл бойы Балакирев олардың арасындағы жалғыз кәсіби музыкант болды, қалғандары әуесқойлар еді. Ол академиялық оқуды шығармашылық қиялға қауіп деп санады және бірден шығармашылықпен айналысуды ұсынды, ал өзі қалай үйренсе, солай оқытты: өзге композиторлардың партитураларын талдау арқылы. Ол достарын жұмысында қолдады: 1865 жылғы желтоқсанда және 1869 жылғы қаңтарда ол Римский-Корсаков пен Бородиннің алғашқы симфонияларының тұңғыш орындалуын басқарды.
Алайда ол шәкірттерінің талғамы өз талғамымен дәл келуін талап етті. Оған жаңа шығарма көрсетілгенде, ол фортепианоға отырып, оны қалай өзгерту керектігін импровизациямен көрсететін. 1860-жылдардың соңына қарай Мусоргский мен Римский-Корсаков мұндай араласуға көнуді қойды, ал Стасов алыстай бастады. 1871 жылы Балакирев топтан шықты.
1862 жылғы 18 наурызда хормейстер Гавриил Ломакинмен бірге Балакирев Тегін музыка мектебін құрды. Мектепте оқу тегін болды, ал ән салуға, әсіресе хормен ән салуға көп орын берілді. Мектеп концерттерінде хор және вокал пьесаларын Ломакин, оркестр шығармаларын Балакирев дирижерледі. Бағдарламалар Орыс музыка қоғамының бағдарламаларынан батылырақ болды: онда Берлиоз, Шуман, Лист, Глинка, Даргомыжский және «қуатты топтың» алғашқы шығармалары орындалды.
1862 жылдың жазында Балакирев Кавказға барды. Ол осы өңірдің, сондай-ақ Грузия мен Иранның халық әуендерін жазып алды, ал бұл әуендер оның музыкасында маңызды рөл атқарды. Ол онда келесі жылы және тағы да 1868 жылы қайта оралды. 1866 жылы оның «Орыс халық әндерінің жинағы» — қырық ән — жарық көрді. Сол жылы оны Глинканың «Патша үшін өмір» және «Руслан мен Людмила» операларын қоюға Прагаға шақырды. Екі қойылым да сәтті болды, әсіресе «Руслан мен Людмила», бірақ таластан кейін Балакирев пен Бедржих Сметана бір-бірімен сөйлеспей кетті.
1867 жылдың күзінен 1869 жылдың көктеміне дейін Балакирев Орыс музыка қоғамының симфониялық концерттерін дирижерледі (1867 жылы Берлиозбен бірге). Онда негізінен Берлиоз бен Листің шығармалары, сондай-ақ орыс композиторларының оркестрлік пьесалары орындалды. Ол қолдаған адамдардың арасында Петр Ильич Чайковский болды: Балакирев оған «Ромео мен Джульетта» фантазия-увертюрасы (1868—1869) бойынша жұмыс істеуге, ал кейінірек, 1882—1885 жылдары, «Манфред» симфониясы бойынша да көмектесті.
1868 жылы Ломакин мектепті басқарудан бас тартқанда, Балакирев оның орнын алды және мектепті 1874 жылға дейін басқарды. Істер қиын жүрді: мектеп үнемі қаражатқа мұқтаж болды, ал 1870 жылғы қыркүйекте Нижний Новгородтағы жеке концерт бос залда өтіп, небәрі 11 сом табыс әкелді. Бұған 1869 жылғы маусымда әкесінің қайтыс болуы және кіші қарындастарына қамқор болу қосылды.
1871 жылдың көктемінде Балакиревтің жүйке ауруына шалдыққаны туралы қауесет тарады. Достары оны үнсіз, мешел, бұрынғысынан өзгеше күйде тапты. Ол бес жыл музыкадан алыстап, достарынан бөлек жүрді, бірақ қолжазбаларын жойған жоқ, оларды үйінің бұрышына ұқыпты жинап қойды. Николай Рубинштейн оған Мәскеу консерваториясынан орын ұсынды, бірақ Балакирев бас тартты: оның білімі жүйелі теорияға емес, тәжірибе мен болжамға негізделген деп есептеді. 1872 жылғы шілдеде ол Варшава темір жолы кеңсесіне қатардағы қызметкер болып орналасты. Сол кезде ол монастырьға кетуге ниеттенді, бірақ священник Иван Верховский оның дүниеде қалуына көмектесті.
1876 жылдан бастап Балакирев біртіндеп музыкаға оралды, бірақ бұрынғы екпінсіз. Ол «Тамара» симфониялық поэмасын жазумен айналысты, адамдарды теория сабақтарына Римский-Корсаковқа жіберді, сондай-ақ Людмила Шестакованың өтінішімен Анатолий Лядов және Римский-Корсаковпен бірге Глинканың шығармаларын редакциялады. 1881 жылы оған Мәскеу консерваториясын басқаруды ұсынды, бірақ ол бас тартып, қайтадан Тегін музыка мектебінің басына тұрды. 1882 жылы «Тамара» (Лермонтовтың мәтініне) аяқталып, алғаш рет орындалды.
1883 жылы Балакирев сарайлық ән капелласын басқаруға тағайындалды, ал көмекші ретінде Римский-Корсаковты шақырды. Ол капелланың бүкіл музыкалық ісін өз қолына жинады, ғылыми сыныптардың бағдарламасын жасады және оркестр сыныбына ерекше көңіл бөлді. Оның тұсында капелланың ғимараты қайтадан қайта салынды. Бұл қызметті ол 1895 жылға дейін атқарды.
1895 жылы Балакирев түпкілікті отставкаға шығып, шығармашылықпен тереңірек айналысты. 1895 пен 1910 жылдар аралығында ол екі симфонияны, фортепианолық сонатаны және Екінші фортепианолық концертінің екі бөлімін аяқтады. Сейсенбі кештерін ол 1880-жылдардан бастап үйінде өткізіп келді, бірақ енді жалғыз өзі жазды. Ол жас композиторлардың оның стилін ескірген деп санайтынын білді; жас буын оны көбіне елемеді, ерекшелік — алғашында Александр Глазунов және Сергей Ляпунов. 1899 жылға дейін Балакиревтің баспагері болмады, ол Петербург баспагері Циммерманмен танысты, және оның күшімен бірнеше шығарма, соның ішінде екі симфония да, баспаға дайындалды.
Балакирев ешқашан үйленбеген және баласы болмаған. Жастық шағында ол еркін ойлы әрі атеист болды, ал есейген шағында православиелік діндар болды. Ол өз үйінде оңашада өмір сүрді, үйде көне иконалар ілулі тұрып, көптеген панасыз мысықтар мен иттер тұратын. Ол еттен бас тартып, тек балық жеді, ал бөлмеден жәндік табылса, оны абайлап ұстап, терезеден жіберетін.
Балакирев 1910 жылғы 16 мамырда (жаңа стиль бойынша 29 мамырда) Санкт-Петербургте қайтыс болды. Оны Александр Невский лаврасының Тихвин зиратында, Композиторлар аллеясында жерледі.
Балакиревтің композиторлық мұрасы көлемі жағынан шағын, бірақ елеулі. Ол оркестрге, фортепианоға және дауысқа жазды. Оркестрлік шығармаларының ішінде — «Король Лир» музыкасы (1860), чех тақырыптарына увертюра, орыс тақырыптарына екі увертюра, испан тақырыбына увертюра және «Тамара» симфониялық поэмасы. Кейін екі симфония (1897 және 1908) мен оркестрге арналған Сюита пайда болды, оны Сергей Ляпунов аяқтады. Көптеген ірі шығармаларын Балакирев жылдар бойы жазды: Бірінші симфонияны 1864 жылы бастап, тек 1897 жылы аяқтады. Оның романстары мен әндері де белгілі, мысалы, «Золотая рыбка» және «Приди ко мне».
Орыс музыкасының тарихында Балакирев композитор ретінде де, тәлімгер ретінде де маңызды. Глинкадан ол орыс халық әнін аспаптық өңдеу тәсілдерін және жарқын, мөлдір оркестр техникасын қабылдады (соңғысын Берлиоздан да үйренді), қабылдағанын дамытып, өз заманының романтикалық музыкасының тәсілдерімен ұштастырды. 1866 жылы шыққан орыс халық әндерінің жинағы орыс музыкалық этнографиясына қосылған құнды үлес болды. Көптеген шығармасын ұзақ жазу оны мойындаудың бір бөлігінен айырды: олар жарыққа шыққанда ескірген болып көрінді, ал оның тапқан тәсілдерінің бір бөлігін «топтың» өзге композиторлары пайдаланды — мысалы, Римский-Корсаковтың «Шахеразадасына» «Тамара» әсер етті.
Балакиревтің фортепианолық шығармаларынан мазуркалар, скерцо, соната, ноктюрндер, вальстер және шығыс тақырыптарына «Исламей» фантазиясы (1869) белгілі. Оны композитор өте тез жазды: 1869 жылғы тамызда бастап, бір айдан кейін аяқтады, ал желтоқсанда оны алғаш рет Николай Рубинштейн ойнады. Балакиревтің өзі «Исламейді» «Тамараға» арналған нобай деп санады. Бұл виртуоздық пьеса фортепиано музыкасындағы ең күрделі шығармалардың қатарына жатады: Равельдің айтуынша, ол «Скарбоны» «Исламейден» де күрделірек етіп жазғысы келген. Балакирев өзге авторлардың пьесаларын да фортепианоға көшірді, мысалы, Глинканың «Бозторғай әнін».
Сайтта Балакиревтің он төрт басылымы жиналған, олардың барлығы «орта+» деңгейімен белгіленген. Олардың ішінде — «Исламей» (Islamey, сондай-ақ екі бөлімнен тұратын Islamey (CFP ed)), үш скерцо (Scherzo No. 1, Scherzo No. 2 Bb Minor, Scherzo No. 3), ноктюрндер (Nocturne No. 1, No. 2, No. 3), Piano Sonata In B-Flat Minor және Glinka-Balakirev - The Lark транскрипциясы (Годовский редакциясымен де бар). Олармен қатар Lullaby және Reverie тұр. Композитормен танысуды Lullaby, Reverie және ноктюрндерден бастаған ыңғайлы, содан кейін скерцоға көшіп, ең күрделі шығармалардың бірі ретінде «Исламейді» соңына қалдыруға болады.