1846–1930 · Ресей
Рикардо Дриго (1846–1930) — итальяндық композитор әрі дирижёр, Санкт-Петербургте императорлық театрларда ұзақ жылдар қызмет етті. Ол император балетінің оркестрін басқарды, Чайковскийдің «Ұйқыдағы ару» мен «Жаңғақ шағатын» балеттерінің премьераларын дирижёрлады, «Талисман», «Сиқырлы сырнай» және «Арлекиннің миллиондары» балеттерін жазды, «Аққу көлінің» нұсқасын әзірледі.
Рикардо Дриго 1846 жылы Падуяда дүниеге келді. Әкесі Сильвио Дриго адвокат болған, ал шешесі, Лупати әулетінен шыққан әйел, саясатпен белсенді айналысқан. Отбасында музыкада танылған ешкім болмаса да, бес жасында бала отбасының досы, венгр Антонио Йоричтен фортепианодан алғашқы сабақтарын ала бастады. Ол тез ілгерілеп, жасөспірім шағында-ақ туған қаласында пианист ретінде танымал болды.
Әкесі ақыр соңында ұлына Венеция консерваториясында оқуға рұқсат берді; онда оның ұстазы Гаэтано Доницеттидің шәкірті Антонио Буццолла болды. Дриго жасөспірім кезінен-ақ шығармалар жаза бастады, көбіне романстар мен вальстер. 1862 жылы оған бірнеше пьесасын Падуяның жергілікті әуесқой оркестрімен бірге орындауға рұқсат етілді, осы өнерден кейін оның дирижёрлыққа қызығушылығы пайда болды. Консерваторияны ол 1864 жылы бітірді.
Падуяда Дриго опера театрындағы алғашқы қызметін алды: ол Гарибальди театрында репетитор-пианист әрі нота көшіруші болды. Дирижёрлық пультке тұру мүмкіндігі Костантино Далл'Аржиненің «Екі аю» комедиялық операсының премьерасы қарсаңында театрдың капельмейстері ауырып қалғанда туды. Концертмейстер дирижёрлаудан бас тартып, Дриго кандидатурасын ұсынды — кемінде репетитор партитураны жақсы білуге тиіс болғандықтан. Дриго дирижёрлауы сәтті болды, көп ұзамай Дриго екінші капельмейстер болып тағайындалды.
1868 жылы Падуяда оның алғашқы операсы «Португалиялық дон Педро» қойылды. Келесі он жылда ол Италияның үздік театр сахналарында табысқа жетті, соның ішінде «Ла Скала» театрында Вагнер операларының бірнеше премьерасын дирижёрлады.
1878 жылы Падуядағы опера маусымы кезінде Санкт-Петербург императорлық театрларының директоры барон Карл Карлович Кистер Дриго дирижёрлаған Доницеттидің «Махаббат шәрбаты» спектаклінде болды. Дирижёрдың партитурасыз жұмыс істеуі баронды таңғалдырды. Дриго оған өзінің бірнеше шығармасын көрсетті, ал Кистер оған Петербургтегі Императорлық итальян операсында дирижёрлық ету үшін жарты жылдық келісімшарт ұсынды.
Келгеннен кейін көп ұзамай Дриго Мариинский театрында өнер көрсететін итальян операсының бүкіл репертуарын дирижёрлай бастады. Басшылыққа оның Вердидің «Аида» және «Маскарад кеші» сияқты операларын жатқа дирижёрлауы қатты әсер етті. Газеттер әр спектакль туралы егжей-тегжейлі жазатын, ал Дриго өнерін мақтап бағалайтын. 1884 жылы император Александр III Императорлық итальян операсын таратып жіберді, сол труппада капельмейстер болған Дриго жұмыссыз қалды.
1886 жылы император балетінде отыз төрт жыл капельмейстер болып қызмет еткен Алексей Папков зейнетке шықты, театрлар директоры оның орнына Дригоны таңдады. Дриго балет дирижёрі ретінде 1886 жылдың қазан айында Цезаре Пуньидің репертуардағы ең танымал спектаклі «Перғауынның қызында» дебют жасады. Залда балетті жақсы көретін император мен императрица Мария Фёдоровна отырды.
Сол 1886 жылы балет музыкасының штаттағы композиторы, австриялық Людвиг Минкус зейнетке шықты, ал директор Иван Всеволожский бұл қызметті таратып жіберді. Дриго композитор ретінде де белгілі болғандықтан, оны капельмейстер әрі музыка бөлімінің меңгерушісі етіп тағайындады: оған балетмейстердің нұсқауымен партитураларды түзету және бейімдеу міндеті жүктелді. Италиялық балерина Вирджиния Дзуккиге арнап Мариус Петипа «Эсмеральданы» қайта қойды, ал Дриго Пуньидің ескі музыкасын жаңартып, скрипка мен виолончельдің виртуозды соло бөліктері бар төрт бөлімді па-д'аксьон жазды; скрипка партиясы Леопольд Ауэр үшін арнайы жасалды. Спектакль үлкен табысқа жетті, ал бұл па-д'аксьон партитураның құрамында қалып, жиі бөлек «Эсмеральдадан па-де-сис» ретінде орындалады.
1889 жылы Дриго Петербургтегі «Гранд-отельге» қоныстанды, ол отыз жыл бойы оның үйі болып қалды. Дәл сол кезде ол «Ұйқыдағы ару» балетін жазып жатқан Чайковскиймен жақын дос болды. Бас репетиция қарсаңында Дриго ауырып қалды да, Чайковскийден оркестрді өзі басқаруын өтінді, бірақ ол өз партитурасын бүлдіріп алатынын айтты, ауру Дриго репетицияны өткізуге келісті. Осыдан кейін Чайковский оған ризашылық білдірді. Дриго Петипа мен Лев Ивановпен бірлесе жұмыс істеп, «Ұйқыдағы ару» (1890), «Жаңғақ шағатын» (1892), «Аққу көлі» (1895) және Глазуновтың «Раймонда» (1898) балеттерінің алғашқы қойылымдарын дирижёрлады; «Ұйқыдағы ару» спектаклін ол Мариинский театрында үш жүзге жуық рет жүргізді.
«Эсмеральда» бойынша жұмыстың табысы толық балет партитурасына алғашқы тапсырыстың берілуіне әкелді: Всеволожский Дригоға «Сиқырланған орманды» тапсырды. Бұл Дриго үшін алғашқы толық балет те, жаңадан тағайындалған екінші балетмейстер Лев Ивановтың алғашқы төл қойылымы да болды. Спектакль Императорлық балет училищесінің бітіру қойылымына арналып жасалды, ал 1887 жылы Мариинский театрының сахнасында көрсетілді. Ивановтың хореографиясын суықтау қабылдады, ал Дригоның музыкасын жоғары бағалады.
Одан кейін Петипа мен балерина Елена Корнальба үшін Дриго «Вестал қызы» балетіне екі вариация, сондай-ақ Амур бейнесіне арналған тағы бір вариация жазды. Корнальба «Сиқырланған орманды» көргеннен кейін, қосымша билерді Дриго жазуын өзі өтінген. Оның қатысуымен келесі балет дайындала бастағанда, ол бүкіл музыканы Дриго жазуын қалады. Осылай «Талисман» пайда болды — жердегі махаббаттың азғырулары арқылы жүрегін сынау үшін көктен түскен үнді тәңірісі туралы оқиға. Премьера 1889 жылы Корнальбаның бенефисінде өтті. Сюжетті критиктер де, көрермендер де жалықтырарлық деп тапты, ал партитураны замандас сыншылар балет музыкасының шедеврі деп атады.
1893 жылы училищенің келесі бітіру қойылымы үшін Дриго бір актілі «Сиқырлы сырнайды» жазды — ойналғанда айналасындағылардың бәрін билетіп жіберетін сиқырлы аспап туралы балет. Оны Лев Иванов қойды, Люк рөлін жас Михаил Фокин орындады. Училище қойылымының табысынан кейін балет Мариинский театрының сахнасына көшірілді. Келесі балет «Флораның оянуын» Петипа Ұлы княгиня Ксения Александровна мен Ұлы князь Александр Михайловичтің үйлену тойына орай Петергофтағы мерекелерге арнап қойды. 1894 жылғы премьерада бүкіл императорлық сарай болды, ал осы партитура үшін император Александр III Дригоны Әулие Анна орденімен марапаттады. Кейін балет сол дәуір балериналарының сүйікті балетіне айналды: Флора рөлін Матильда Кшесинская жасады, оны Тамара Карсавина мен Анна Павлова билеген, соңғысы қысқартылған нұсқасын әлемдік гастрольдерге алып жүрді.
1896 жылы Мәскеудегі Николай II-нің таққа отыруына арналған мерекелерге Дриго «Інжу» деген дивертисмент-балет жазды. Ал 1899 жылы Петипа итальяндық комедия дель арте желісіндегі балет жұмысына кірісті. Бұл «Арлекиннің миллиондары» еді: 1900 жылдың ақпанында оны Эрмитаж театрында көрсетті, Коломбинаны Кшесинская, Арлекинді Георгий Кякшт билеген. Көрермендердің арасында император мен императрица және бүкіл сарай болды. Парда түскенде әдетте байсалды сарай қауымы қол шапалақтап жіберді, ал композиторды құттықтауға асыққан ұлы князьдар қоршап алды. Музыкаға тәнті болған императрица Мариинский театрында тағы екі сарай спектаклін беруді бұйырды.
1894 жылдың соңында Дриго Чайковскийдің 1877 жылы Мәскеуде алғаш қойылған «Аққу көлі» балетінің партитурасын маңызды қайта өңдеуден өткізді. «Ұйқыдағы ару» мен «Жаңғақ шағатын» табысынан кейін Всеволожский бұл балетті де қайта қоюды қалады. Ол кезде Чайковский қайтыс болған еді, оның бауыры Модест партитураны қайта өңдеуді Дригоға тапсыруға келісім берді. Дриго Петипаның нұсқауымен жұмыс істеді. Ол Чайковскийдің аспаптауға қанағаттанбағанын және оған қайта оралғысы келгенін білетінін, бірақ композитордың ол ниетін орындауға үлгермегенін еске алды.
Петипа мен Иванов қойған спектакль Мариинский театрында 1895 жылғы қаңтарда көрсетілді; Одетта мен Одиллия рөлдерін Пьерина Леньяни орындады. Дригоның нұсқасы балеттің орындаушылық нұсқасының негізі болып қалды: оны әлемнің барлық жерінде труппалар бір дәрежеде пайдаланады. Дегенмен Дригоның есімі бұл жағдайда сирек аталады.
1902 жылы Монте-Карло операсының директоры Рауль Гюнсбур Дриго мен император балетінің бір топ бишісін Монакода балет қою үшін шақырды. Дриго князь Альберт I жазған либреттоға «Лазурлы жағалау» дивертисмент-балетінің музыкасын жазды; наурыздағы премьера Гарнье залында өтті, қатысушылардың арасында прима-балерина Ольга Преображенская болды. Дригоның соңғы үлкен төл балеті «Раушан бүршігі мен көбелектің романы» болды — бұл Петипаның да соңғы жұмысы еді. Эрмитаж театрындағы премьера 1904 жылға жоспарланған, бірақ кенеттен тоқтатылды, ресми себебі — орыс-жапон соғысының басталуы.
Дриго 1914 жылы Италияда демалып жүргенде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, ол Ресейге тек екі жылдан кейін ғана орала алды. Петроградқа келгеннен кейін көп ұзамай оны «Гранд-отельден» шығарып жіберді, ғимаратты жаңа кеңес өкіметінің мекемелеріне берді. Біраз уақыт Дриго басқа итальяндық эмигранттармен бірге лагерьде үлкен кедейшілікте тұрды. Кейін ол жақын досы әрі әріптесі Александр Глазуновпен бірге сағаттап нан кезегінде тұрып, содан соң азық-түлік үлесін шанамен үйге тартқан суық кештерін еске алды. Бұрынғы Императорлық Мариинский театрына оралғаннан кейінгі алғашқы дирижёрлық өнерінде көрермендер оған он бес минут бойы тұрып қол шапалақтады.
Дриго Ресейден кетіп, Италияға оралды. Бұрынғы Мариинский театрындағы қоштасу кешінде Фёдор Шаляпин итальян және орыс тілдерінде қоштасу сөзін айтты. Тек 60 келі алып кетуге рұқсат етілді, сондықтан бүкіл мүлкі Ресейде қалды — қолжазба партитуралар жинағынан басқасы, оны Дриго Одесса мен Константинополь арқылы Падуяға екі ай жүрген жолында жастық орнына пайдаланды. Падуяда ол мансабын бастаған Гарибальди театрында капельмейстер қызметін қабылдады. 1929 жылы оның соңғы операсы «Ақ қалампыр» қойылды. Өмірінің қалған бөлігінде ол дирижёрлық етті, меса мен әндер жазды. Дриго 1930 жылы 1 қазанда Падуяда қайтыс болды; қазір қалада оның атындағы көше бар.
Дриго ең алдымен балет музыкасы мен итальяндық опералардың авторы ретінде, сондай-ақ дирижёр және пианист ретінде танымал. Оның балеттерінің қатарында: «Сиқырланған орман» (1887), «Талисман» (1889), «Сиқырлы сырнай» (1893), «Флораның оянуы» (1894), «Інжу» (1896), «Арлекиннің миллиондары» (1900) және премьерасы 1904 жылы тоқтатылған «Раушан бүршігі мен көбелектің романы». Оның музыкасына қойылған көптеген номерлер бүгін де орындалады.
Өз балеттерінен басқа, ол сахнада жүріп жатқан спектакльдерге арнап қыстырма музыка жазды. Оның естелігінше, мұндай номерлер шамамен 80 болған, ал олар үшін ол қосымша ақы алмаған дерлік. Ол Ресейден кеткенге дейін император театрлары репертуарындағы барлық дерлік балеттерде оның қосымша номерлері болды. Петипа ескі қойылымдарды барған сайын жиі қайта қоятын, партитураны жаңарту үшін әрдайым Дригоға жүгінетін. «Эсмеральдаға» арналған па-д'аксьон да, 1895 жылғы «Аққу көлінің» нұсқасы да осындай жұмыстар болды.
Қыстырма жұмыстардың ішінде «Вестал қызындағы» балерина Корнальбаға арналған екі вариация бар: канон түрінде жазылған «Жаңғырық» және «Жұмсақ вальс» (Valse mignonne). «Вестал қызына» жазылған қосымша номерлердің үшеуі кейін жарияланды. 1902 жылы Дриго Монакода қою үшін князь Альберт I либреттосына «Лазурлы жағалау» дивертисмент-балетінің музыкасын жазды, ал «Эсмеральдада» Дзуккиге арнап жазылған төрт бөлімді па-д'аксьонға скрипка мен виолончельдің виртуозды сололары да енді.
Дригоның алғашқы операсы «Португалиялық дон Педро» 1868 жылы Падуяда қойылды. 1884 жылы Мариинский театрының сахнасында «La moglie rapita» операсы орындалды. Соңғы операсы «Ақ қалампыр» болды, ол 1929 жылы қойылды. Италияға оралғаннан кейін Дриго шығармашылықпен айналысуын жалғастырып, меса мен әндер жазды.
Сайтта Дригоның флейта мен фортепианоға арналған «Serenade» пьесасы бар, деңгейі — орташадан жоғары. Бұл — каталогтағы Дригоның жалғыз басылымы.