1847–1927 · Аустрия · Романтизм
Роберт Фукс (1847–1927) — Штирияда туған аустриялық композитор және педагог, Вена консерваториясында көп жыл музыка теориясынан сабақ берген. Оның шәкірттері арасында Малер, Сибелиус, Вольф, Цемлинский бар. Композитор ретінде ол ішекті оркестрге арналған серенадаларымен танылып, «Серенаден-Фукс» деген лақап ат алды. Сайтта оның хорға арналған «Сәбидің бесік жыры» пьесасы бар.
Роберт Фукс 1847 жылы 15 ақпанда Аустриядағы Штирия жеріндегі Фрауэнталь-ан-дер-Ласницте дүниеге келді. Ол Патриц Фукстың үлкен отбасындағы кенже бала еді; әкесі жез фабрикасының жанындағы зауыт мектебінде мұғалім болып істеді. Әкесі музыкамен де айналысып, жақсы музыкант саналды және Фрауэнтальда музыка қоғамын құрды. Анасы Мария трактир иесі Бернхарт Ротлейтнердің қызы болатын.
Робертті бес жас үлкен ағасы Иоганн Непомук Фукс те композитор және опера дирижері болды. Ол Венада сарай капельмейстері қызметін атқарып, Музыка достары қоғамының консерваториясын басқарды, өз заманында інісінен гөрі танымалырақ болды.
Роберт бастауыш мектепті Фрауэнтальдің бір бөлігі Цайерлингте және Санкт-Петер-им-Зульмталда оқыды, одан кейін Марбургтегі бас мектепте және Грацтағы реалды училищеде білім алды. Алғашқы музыка сабағын — фортепиано, скрипка және орган ойнауды — сегіз жасынан Ганс Клёпфердің нағашысы Мартин Бишофтан алды. Бишоф Робертің әпкесі Мария Антонияға үйленген еді, оны «Зульмталь бұлбұлы» деп атаған. Фукс алғашқы фортепиано пьесасын он бес жасында жазды.
Әкесінің еркімен Роберт Грацтағы мұғалімдер семинариясын бітірді. Осы қалада ол алғаш рет органшы ретінде көпшілік алдында өнер көрсетті. Бастауыш мектеп мұғалімі атағына емтихан тапсырды, бірақ бұл мамандықпен жұмыс істегісі келмеді.
1865 жылы Вильгельм Герике мен В. А. Ремидің қолдауымен ол Венаға барып, Музыка достары қоғамының консерваториясында Феликс Отто Дессофтан композиция оқыды. Музыкалық дайындығы оған теория курстарын өткізіп жіберуге мүмкіндік берді. Консерваториядағы ұстаздары арасында Йозеф Хельмесбергер де болды.
1866 жылы Фукс піаристер шіркеуінде органшы болды, содан кейін сарай капелласының органшысы қызметіне ауысты. Осы орын үшін алғыс ретінде ол жыл сайын месса шығарды: оны кезек-кезек сарай капелласында, Әулие Стефан соборында және Михаэлеркирхеде орындады. 1867 жылы дипломдық жұмысы ретінде симфония ұсынды.
Консерваторияны бітіргеннен кейін Фукс сонда сабақ беруге қалды. 1875 жылдан 1912 жылға дейін ол Вена консерваториясында музыка теориясының профессоры болды. Оның шәкірттері ретінде Густав Малер, Хуго Вольф, Ян Сибелиус, Александр фон Цемлинский, Эрих Корнгольд, Джордже Энеску және басқа да көптеген есімдер аталады.
Фукстың шәкірттері арасында Франц Шрекер, Франц Шмидт және Роберт Штольц та аталады. 1894–1905 жылдары ол бір мезгілде Венадағы сарай музыка капелласының органшысы болып қызмет етті.
Серенадалардан басқа, Фукс оркестр мен сахна үшін де шығарма жазды. 1867 жылы ол си минор симфониясын ұсынды, ол оның дипломдық жұмысы болды, ал до мажор бірінші симфониясы, соч. 37, 1885 жылы Берлинде Фриц Зимрок баспасынан шықты. Студенттік симфониядан басқа, ол үш симфония жазды; оркестр шығармаларының қатарында Франц Грильпарцердің драмасына арналған «Теңіз бен махаббат толқындары» увертюрасы, соч. 59, және ішекті оркестрге арналған «Andante grazioso және Каприччио», соч. 63, бар.
Фукстың «Патша қалыңдығы» (Игнац Шнитцердің либреттосы, премьерасы Венада өтті) және «Шайтан қоңырауы» (Бернхард Бухбиндердің либреттосы) опералары симфонияларына қарағанда әлдеқайда аз табыс тапты.
Фукске даңқ әкелген — 1874 жылы жазылған ішекті оркестрге арналған алғашқы серенада. Кейін ол осындай атпен тағы төрт шығарма жазды. Серенадалар соншалықты танымал болғандықтан, композиторды «Серенаден-Фукс» деп атап кетті.
1881 жылы Фукс фортепианолық концерті үшін Бетховен сыйлығын алды. Қазылар алқасында Иоганнес Брамс, Ганс Рихтер, Карл Гольдмарк және Эдуард Ганслик болды; олар Фуксты өзінің алғашқы кемел шығармасы «Жоқтау әнін» байқауға ұсынған Густав Малерден жоғары қойды. 1880 және 1884 жылдары Фукс Музыка достары қоғамының композиторлық байқауында да жеңімпаз атанды.
Иоганнес Брамс Фуксты мақтап, қолдап отырды; Фукс өзінің алғашқы фортепиано триосын Брамсқа арнады. Брамс өзге композиторлардың шығармаларын сирек мақтайтын, алайда Фукс туралы оны тамаша музыкант деп айтатын: бәрі нәзік әрі шебер жасалған, әрдайым ләззат сыйлайды. Дирижерлер Артур Никиш, Феликс Вайнгартнер және Ганс Рихтер мүмкіндік болғанда оның шығармаларын орындады. Бір сыншы Малердің Екінші симфониясындағы «фуксизмдерге» назар аударған.
Фукстың шығармалары кеңінен танылмай қалуының себебі — оларды өзі насихаттаумен дерлік айналыспады: Венада тыныш өмір сүріп, мүмкіндік болғанда да концерт ұйымдастырудан бас тартты. Табиғатынан ол ұялшақ әрі қарапайым болған. Сонымен қатар Вена филармониктері оның құрметіне жеке концерттер берді.
1869 жылы Фукс Амалияға үйленді; отбасында екі ұл мен бір қыз дүниеге келді. 1898 жылы әйелі қайтыс болды, Фукс бұл қазаны ауыр бастан кешіріп, қатты депрессияға түсті. Кейінгі жылдары жазда ол әйелінің туған жері Хиртенбергте тұрды; үй шаруасын әйелінің жиені Хермине Бёк жүргізді.
1901 жылдан өмірінің соңына дейін Фукс жаз айларын Адмонтта, досы Антон Майрдың вилласында өткізді. Майр ол туралы жеке өмірбаян жазды. Адмонт аббаты Освин Шламмадингерге Фукс соль мажор месса, соч. 108-ді арнады.
Фукс жаяу серуенге шығуды жақсы көрді. Ол құрған Жаңа Вена туристік клубы оның сексен жасқа толу мерейтойына орай «Роберт Фукс гильдиясы» деп өзгертілді.
Роберт Фукс 1927 жылы 19 ақпанда Венада қайтыс болды. Ол Орталық зиратта, құрмет қабірінде жерленген.
1934 жылы Венаның Пенцинг ауданында бір көше оның есімімен аталды — Robert-Fuchs-Gasse. Адмонтта Ганс Клёпфердің мәтіні бар еске алу тақтасы орнатылған; Клёпфер Фукстың әндеріне де сөз жазған. Фрауэнтальда Роберт Фукс атындағы хор және оның құрметіне аталған саябақ бар. 1932 жылдан 1939 жылға дейін Венада Роберт Фукс қоғамы жұмыс істеді.
Фукс қайтыс болғаннан кейін оның музыкасы көп ұзамай ұмытылды. Кейбіреулер оны Брамстың еліктеушісі деп санады. Фортепианолық концертінің алғашқы жазбасы тек 2003 жылы шықты. Композиторның шөбересі — танымал аустриялық театр және кино актрисасы Катя Вайтценбёк.
Фукс түрлі жанрларда жазды. Ол екі опера — «Патша қалыңдығы» және «Шайтан қоңырауы», үш симфония, бес оркестрлік серенада және фортепианолық концерт шығарды. Оның мұрасында камералық музыка өте үлкен орын алады: төрт ішекті квартет, бірнеше фортепиано және ішекті триолар, скрипкаға арналған алты соната, виолончельге арналған екеуі, альт пен контрабасқа арналған біреуден. Сонымен қатар ол орган пьесаларын, әндер және шіркеу музыкасын жазды.
Фукстың камералық шығармалары арасында кларнет пен ішекті квартетке арналған ми-бемоль мажор квинтеті, соч. 102, скрипка, альт және фортепианоға арналған фа-диез минор триосы, соч. 115, екі скрипка мен альтқа арналған до-диез минор терцеті, соч. 107, сондай-ақ түрлі аспаптарға арналған фортепиано сүйемелдеуімен пьесалар бар: скрипкаға арналған он фантазия, соч. 74, скрипкаға арналған жеті интермеццо, соч. 82, виолончельге арналған жеті фантазия, соч. 78, альтқа арналған алты фантазия, соч. 117 және контрабасқа арналған үш пьеса, соч. 96. Фукс сонымен қатар вокалдық музыка — әндер, мессалар және өзге де шіркеу музыкасын жазды.
Пианистер үшін Фукстың үш сонатасы (1877, 1910 және 1919 жылдардағы), он үш пьесадан тұратын «Шық тамшылары» жинағы, соч. 112, және он эскизден тұратын «Ымырт сағатында» циклі, соч. 38 бар. Өз тірлігінде оның ең танымал шығармалары — ішекті оркестрге арналған бес серенада болды; си-бемоль минор фортепианолық концерті, соч. 27, оған Бетховен сыйлығын әкелді. Оның мұрасының ең жақсы бөлігі камералық музыка деп саналған. Бірінші соната соль-бемоль мажорда, соч. 19, екіншісі соль минорда, соч. 88, үшіншісі ре-бемоль мажорда, соч. 109.
Фукстың оркестрлік шығармалары арасында бес серенада бар: № 1 ре мажор, соч. 9, № 2 до мажор, соч. 14, № 3 ми минор, соч. 21, № 4 соль минор, соч. 51 (ішекті оркестр мен екі валторнаға арналған) және № 5 ре мажор, соч. 53 (шағын оркестрге арналған). Серенадаларды Кёльн камералық оркестрі жазды, дирижері — Кристиан Людвиг. Фортепианолық концерттің алғашқы дыбыс жазбасы тек 2003 жылы пластинка мен компакт-диск болып шықты.
Сайтта Фукстың аралас хорға (SATB) арналған «Des Kindleins Wiegenlied» («Сәбидің бесік жыры») хор пьесасы ұсынылған, деңгейі — орташа.