1810–1856 · Романтизм
Роберт Шуман (1810–1856) — неміс композиторы, романтизм дәуірінің өкілі, фортепианолық циклдердің, әндердің және төрт симфонияның авторы. Дарынды пианист бола тұра, қолының ауруына байланысты өмірін шығармашылық пен музыка сынына арнады. Оның көптеген фортепианолық пьесалары мен вокалдық шығармалары бүгінде музыка мектебі оқушыларының репертуарында бар.
Роберт Шуман 1810 жылы 8 маусымда Саксонияның Цвиккау қаласында кітап сатушы, баспагер әрі жазушы Август Шуман мен оның әйелі Иоганна Кристиананың отбасында дүниеге келді. Ол отбасының ең кенже әрі сүйікті баласы болды: одан үлкен үш ағасы — Эдуард (1799–1839), Карл (1801–1849) және Юлий (1805–1833) — және апасы Эмилия (1796–1825) болды, ол жастайынан ақыл-есінің бұзылу белгілерін білдіріп, 1825 жылы өз-өзіне қол жұмсады.
Кішкентай Роберт алғашқы музыка сабақтарын Цвиккау қаласының органшысы Иоганн Куншпен алды және шамамен он жасынан хор мен оркестрге арналған шығармаларды қоса алғанда музыка жаза бастады. Гимназияда ол Байрон мен Жан Польдің шығармаларына қызығып, ғұмыр бойы солардың құрметтеушісі болып қалды — осы романтикалық әдебиеттің көңіл-күйі кейін оның музыкасында талай рет көрініс тапты. Әкесінің баспасы оны әдеби еңбекпен де таныстырды: жасөспірім кезінде ол баспадан шыққан энциклопедияға мақалалар жазып, көлемді латын сөздігінің корректурасын жасады, ал оның кейбір мектеп шығармалары соншалықты кемел болды, олар композитор қайтыс болғаннан кейін ғана жарық көрді. Бір кезде Шуман жазушылық пен музыканттық жолдың қайсысын таңдау керектігіне қатты күмәнданды.
1825 жылы апасы Эмилия өмірден өз еркімен кетті, ал бір жылдан соң, 1826 жылы, әкесі қайтыс болды.
1828 жылы Шуман Лейпциг университетіне түсті, ал бір жылдан соң Гейдельберг университетіне ауысты. Анасының талабы бойынша ол заңгер мамандығына дайындалды, бірақ музыка оны күннен-күнге көбірек тартты, әрі ол концерттік пианист болуды армандады.
Әлі студент кезінде-ақ ол Швейцария мен Италияны аралап, итальян операсынан әсерленіп, музыкаға бет бұра берді; 1830 жылы Франкфуртта скрипкашы Никколо Паганинидің ойынын естігеннен кейін ол заңгерлік емес, дәл музыканы таңдағанына түбегейлі көз жеткізді.
1830 жылы анасы оған өмірін толығымен музыкаға арнауға рұқсат берді. Шуман лайықты ұстаз іздеп Лейпцигке қайта оралды және Фридрих Виктен фортепиано сабағын, Генрих Дорннан композиция сабағын ала бастады. Вик өзінің жаңа шәкірті Еуропадағы ең үздік пианист болады деп сенімді еді.
Оқу кезінде Шуманның қолында ортаңғы саусақтың сал ауруы және сұқ саусақтың әлсіздігі бірте-бірте дамып, бұл оны кәсіби пианист болу жолынан бас тартуға мәжбүр етті. Қазіргі медицина оның жағдайын фокальды дистония деп бағалайды. Бұл жарақаттың себебі ретінде саусақ жаттықтырғышы туралы кең тараған нұсқа болғанмен, зерттеушілер сал ауруының жарақатқа тән кенеттен емес, бірте-бірте дамығанын атап өтеді; Шуманның өзі мұны шамадан тыс қолмен жазумен және ұзақ фортепиано ойнаумен байланыстырды. Электр емі де қоса, сынап көрген емдердің бірде-бірі көмектеспеді.
Пианисттік мансаптан бас тартқаннан кейін, Шуман музыка жазумен және музыка сынымен байыппен айналыса бастады. Фридрих Вик, Людвиг Шунке және Юлиус Кнордың қолдауымен ол 1834 жылы «Жаңа музыкалық журналды» (Neue Zeitschrift für Musik) негіздеді — бұл өз заманының ең ықпалды басылымдарының бірі болды, оны Шуман бірнеше жыл редакторлады және тұрақты түрде өзі жазып тұрды. Журнал беттерінде Шуман өнердегі тоқыраушылық пен қасаңдыққа қарсы шығып, барлық жаңалықты қолдады.
Мақалалары мен музыкасында Шуман өз мінезінің екі қарама-қарсы қырын ойдан шығарылған екі кейіпкер бейнесінде көрсетті — қызу қанды әрі батыл Флорестан мен нәзік армандаушы Эвзебий.
Клара Виктің әкесі әрі Шуманның ұстазы ұзақ уақыт бойы бұл некеге қарсы болды, оны қызына лайықты жар деп есептемеді. Соған қарамастан, 1840 жылы 12 қыркүйекте Лейпциг маңындағы Шёнефельд ауылының шіркеуінде Шуман мен Клара некеге тұрды; сол жылы Лейпциг университеті Шуманға философия докторы дәрежесін берді.
Үйлену жылы Шуман шамамен 140 ән жазды. Өзі де музыка жазатын Клара пианист ретінде айтарлықтай концерттік мансап құрды: күйеуі оны сапарларда жиі сүйемелдеп жүрді, ал ол өз кезегінде оның шығармаларын жиі орындады. Отбасында сегіз бала дүниеге келді. 1843 жылдан бастап Шуман сол жылы Феликс Мендельсон негіздеген Лейпциг консерваториясында сабақ берді.
1841 жылы Шуман оркестрлік музыкаға бет бұрды — кейін «Көктем» деп аталған төрт симфониясының біріншісі жазылды; оны алғаш рет Мендельсон дирижерлық еткен концертте орындады. Бір жылдан соң ол камералық музыкаға көңіл бөлді — үш ішекті квартет, фортепианолық квинтет пен фортепианолық квартет жазды.
1844 жылы Роберт пен Клара Санкт-Петербург пен Мәскеуге концерттік сапармен барды, онда оларды үлкен құрметпен қарсы алды. Сол жылы отбасы Лейпцигтен Дрезденге көшті — дәл сонда Шуманның психикалық ауруы аса қатты білінді, тек 1846 жылға қарай ғана ол қайтадан шығармашылықпен айналыса алатындай дәрежеде жазылды.
1849 жылы Дрездендегі революциялық толқулардан қашып, Шуман отбасы қаланы уақытша тастап, одан аулақ жерде тұрды — атап айтқанда, біраз уақыт Дрезденнің оңтүстігіндегі Бад-Крайшада.
1850 жылы Шуманға Дюссельдорфтың қалалық музыка директоры қызметіне шақыру түсті, бірақ көп ұзамай ол жердегі қарым-қатынас бұзылып, 1853 жылдың күзінде келісімшарт ұзартылмады. 1853 жылдың қарашасында Шуман әйелімен Голландияға барды, онда оларды ықыласпен әрі құрметпен қарсы алды, дегенмен сол жылы Шуманның ауруы қайта өршіді.
1853 жылы Шуманға жиырма жасар Иоганнес Брамс келді. Жас музыканттың ойыны мен шығармалары Шуманды соншалықты таңғалдырғаны сонша, ол өз журналы үшін өмірінің соңғы мақаласын жазып, онда Брамстың талантын зор ықыласпен бағалады.
1854 жылдың басында ауруы аса қатты өршіген кезде, Шуман Рейн өзеніне тастап суицид жасауға әрекеттенді, бірақ құтқарылып, өз еркімен Бонн маңындағы Эндених қаласындағы психиатриялық клиникаға жатқызылды. Онда ол дерлік ешнәрсе жазбады, соңғы жоспарларының қолжазбалары сақталмады; Кларамен кездесуге сирек рұқсат берілді. Роберт Шуман 1856 жылы 29 шілдеде қайтыс болып, Бонда жерленді.
Шуман өз музыкасында замандастарының көбінен де тереңірек романтизмнің таза жеке, интроспективті сипатын бейнеледі; көзі тірісінде оның көптеген шығармалары қиындықпен қабылданғанымен, бүгінде олар гармония, ритм және форма тұрғысынан батыл әрі бірегей болғаны үшін бағаланады, әрі неміс музыкалық классикасының дәстүрімен тығыз байланысты.
1840 жылға дейін Шуман тек фортепианоға арналған музыка жазды, тек кейінірек оның шығармашылығында әндер, төрт симфония, опера және басқа да оркестрлік, хор мен камералық туындылар пайда болды. Шуманның фортепианолық шығармаларының көп бөлігі циклдар түрінде құрылған — ортақ сюжеттік немесе психологиялық ойдан біріккен шағын пьесалар қатары, бір-бірінен бөлек нөмірлер емес; «Карнавал», «Крейслериана» және оның басқа да атақты дәптерлерінің құрылымы дәл осындай. Оның төрт симфониясында — «Көктем», Екінші, «Рейн» және Төртінші симфонияларында — жарқын, көңілді көңіл-күй басым, онда әндік және биілік сипаттағы эпизодтар айтарлықтай орын алады.
Бүгінде музыка мектебі оқушылары ойнайтын көптеген пьеса Шуманның жас музыканттар үшін арнайы жазған «Жастарға арналған альбомынан» (соч. 68) алынған. Олардың арасында өте қарапайым пьесалар — «Chanson fredonnée», «Un choral», «Petite pièce» — және «Marche militaire» немесе «Mai, cher Mai» сияқты күрделірек шығармалар бар. «Балалық көріністер» циклындағы «Träumerei» пьесасы жеке атап өтуге тұрарлық.
Шуман мұрасының маңызды бөлігі — вокалдық лирика. Оның ең танымал циклдарының бірі, Гейне өлеңдеріне жазылған «Ақынның махаббаты» он алты әннен тұрады, және онда, басқа да ән дәптерлеріндегідей, фортепиано партиясы дауыспен бірдей маңызды, мәтінде айтылмай қалғанды толықтырады. Бастаушы вокалист пен концертмейстер-пианистерге сайтта осындай жинақтардан жекелеген әндер қолжетімді — мысалы, «Ich grolle nicht» және «Widmung».
Шуманның музыкасы мен идеяларын замандастары жоғары бағалады — Феликс Мендельсон, Гектор Берлиоз және Ференц Лист, ал кейінірек Ресейде — Антон Рубинштейн мен П. И. Чайковский. Музыкатанушы Л. Л. Сабанеев Шуманды барлық батыс авторларының ішінде орыс музыкасына ең үлкен әсер еткен композитор деп есептеді.