1576–1623 · Ұлыбритания · Барокко
Томас Уилкс — 1576–1623 жылдары өмір сүрген ағылшын композиторы әрі органшысы. Ол мадригалдар мен англикан қызметіне арналған шіркеу музыкасын жазды, ал органші болып Уинчестер колледжі мен Чичестер соборында қызмет етті. Оның мадригалдары мен өлеңді антемдері ең танымал. Хорларға арналған орта деңгейдегі пьесасы сайтта бар.
Уилкстің балалық шағы және музыканы кімнен үйренгені туралы деректер дерлік сақталмаған. Оның туған жылы — 1576 жыл деп саналады, ол Сассекстен шыққан. Өмірбаяншы Дэвид Браун болашақ композитордың әкесі Сассекстегі Элстед приходының діни қызметкері Джон Уик болуы мүмкін деп есептейді; солай болса, баланың кемінде бес ағайын-қарындасы болған.
Мадригалдардың бірінші кітабының алғысөзінде (1597) Уилкс өзінің өте жас екенін жазады. Браунның пікірінше, бұл композитордың 1570-жылдардың ортасында немесе екінші жартысында туғанын растайды. «Ballets and Madrigals» жинағының алғысөзінде (1598) ол өзінің қожайыны ретінде патшайымның жеке бөлмелерінде қызмет атқарған Эдвард Дарсиді атайды. 1597 жылға қарай Уилкс Уинчестер маңындағы Комптонда тұратын Джордж Филпоттың ілтипатына бөленген еді.
1597 жылы Лондонда Уилкстің мадригалдарының бірінші кітабы жарық көрді. 1598 жылдың соңында оны Уинчестердегі ұлдар мектебі — Уинчестер колледжінің органшысы етіп тағайындады. Жалақысы тоқсанына он үш шиллинг төрт пенс болды, оған қоса тамақ пен тұрғын үй берілді.
Колледжде ол музыка жазуын жалғастырды: мадригалдардың келесі екі кітабы 1598 және 1600 жылдары шықты. Браунның пікірінше, Уилкс ең жақсы мадригалдарын дәл осы жылдары жазған. Беске және алты дауысқа арналған екі кітаптың екіншісін Браун ағылшын мадригалы тарихындағы ең маңызды басылымдардың бірі деп атайды.
1600-жылдардың басында Уилкс Чичестер кафедралды соборының хорына ауысты. Онда ол органші және ән айтатын ұлдардың тәлімгері (латынша informator choristarum) болды, оған қоса жақсы ақы төленетін ересек әншінің орнын да алды. Осы собормен ол өмірінің соңына дейін байланысты болды.
1602 жылы Уилкс Оксфордтағы Жаңа колледждің музыка бакалавры дәрежесін алды. 1603 жылы ол Чичестердің бай көпесінің қызы Элизабет Сэндхемге үйленді. Олардың кемінде үш баласы болды.
Мадригалдардың төртінші, соңғы кітабының мұқабасында (1608) Уилкс Chapel Royal «джентльмені» деп аталған. Капелланың есеп жазбаларында оның аты жоқ, сондықтан зерттеушілер ол штаттан тыс қызметкер ғана және «джентльмендікке» үміткер болған деп есептейді. Музыкатанушы Уолтер Коллинз бұл мәлімдеме шындыққа жанаспаса, оны басып шығаруға ешкім батылы бармас еді деп атап өткен.
Чичестер соборының хорындағы әншілер басшылықтың наразылығына жиі ұшырап тұратын. Уилкс тәртіпті бұзған жалғыз адам болған жоқ, бірақ уақыт өте келе ең әйгілісіне айналды. 1609 жылы оны Чичестерден рұқсатсыз кетіп қалғаны үшін айыптады (кетулер жиі болатын, көбіне Лондонға). Құжаттарда маскүнемдік туралы 1613 жылдан бастап айтылады, ал зерттеуші Джон Шеперд құлдырау бұған дейін басталды деп ойлаудан сақ болуға кеңес береді.
1616 жылы епископқа Уилкстің маскүнем және боқауыз ретінде танылғаны туралы хабарлады. Декан мен капитул оны органның басында мас күйінде отырғаны және құдайға құлшылық кезінде боқтағаны үшін жұмыстан шығарды. Кейін оны орнына қайтарды, ол өлгенше осы қызметте қалды, бірақ мінез-құлқы жақсарған жоқ: 1619 жылы епископқа тағы да шағымданды — Уилкс хорға жиі таверннан осындай күйде келіп, қызмет кезінде-ақ қарғап-сілеп, боқтайды екен.
1622 жылы Уилкстің әйелі Элизабет қайтыс болды. Осы кезде ол Чичестер соборында қызметіне қайта қабылданған болатын, бірақ, көрінуінше, Лондонда көп уақыт өткізген. Ол сол жерде, 1623 жылғы 30 қарашада, досының үйінде қайтыс болды. Оны 1 желтоқсанда Флит-стриттегі Сент-Брайдс шіркеуінде жерледі.
Уилкстің өсиеті қайтыс болардан бір күн бұрын Сент-Брайдс приходынан шыққан досы Генри Дринкуотердің үйінде жазылған. Мүлік үш баласының арасында бөлінген, ал Дринкуотерге тамақ, сусын және түнеу үшін 50 шиллинг қалдырылған.
Уилкс мұрасының басым бөлігі — өлеңді де, шіркеулік те вокалды музыка. Ол негізінен бес және алты дауысқа арналған, ағылшын және сирек итальян мәтіндеріне жазылған шамамен 90 мадригал жазды. Англикан қызметіне арналған шіркеу музыкасын ол өз буынындағы кез келген композиторға қарағанда көбірек жазды: шамамен 50 антем сақталған, олардың кейбірі үзінді күйінде ғана. Олардың көбі — Чичестер соборы хорының шағын мүмкіндіктеріне есептелген өлеңді антемдер.
Уилкстің мадригалдары эксперименттерімен қызықты. Оларда хроматикалық гармония, дыбыспен бейнелеу (мысалы, «The nightingale, the organ of delight» және «Tan ta ra ran tan tant, cryes Mars» мадригалдарында) және ерекше ырғақ кездеседі: «Strike it up tabor» атты әзіл-әнде үштік мензура екілікке, ал екілік үштікке ауысады. Уилкстің мадригалдарын Джон Уилбидің мадригалдарымен жиі салыстырады; екі композитордың мінездерінің айырмашылығы олардың музыкасынан көрінеді деген пікір айтылған.
Уилкс Томас Морлидің досы болған. 1602 жылы Морли қайтыс болғанда ол «Death hath deprived me» шығармасын жазды, ол «A Remembrance of my Friend Thomas Morley» деген атпен де белгілі; онда бас партиясы ерекше төмен — үлкен октаваның D дыбысына дейін түседі. Ол полифонияны да жетік білетінін ("O Lord, arise" антемі, "Laboravi in gemitu meo" мотеті, "Three virgin nimphes" мадригалы), жаңа гомофонияны да меңгергенін («Harke all ye lovely saints above» баллеттосы сияқты, мүмкін, бүгінде Уилкстің ең танымал шығармасы) көрсетті.
Уилкс аспаптық музыканы, соның ішінде консортқа арналған шығармаларды аз жазды, бүгінде ол дерлік орындалмайды. Уилкстің консорттық музыкасы реңі жағынан қараңғы, көбіне көңілді мадригалдарынан өзгеше. Кейбір мадригалдары XVIII және XIX ғасырларда танымал жинақтарда қайта басылды, ал өлеңді антемдері 1966 жылға дейін басылмады. Содан бері Уилкс өз заманының ең маңызды шіркеу композиторларының бірі деп танылады.
Оның «O Lord, grant the King a long life» атты антемі 2023 жылы Карл III мен Камиллаға тәж кигізу рәсімінде орындалды.
Сайтта Уилкстің аралас хорға (SATB) арналған «O How Amiable Are Thy Dwellings» хор пьесасы бар, деңгейі — орташа. Оның музыкасымен танысуды осыдан бастаған ыңғайлы.