1801–1835
Винченцо Беллини (1801–1835) — ерте романтизм дәуірінің итальяндық композиторы, Катанияда туған. Ол негізінен опералар жазды және бельканто дәуірінің басты тұлғаларының бірі болып саналады; «Норма» мен «Пуритане» шедевр деп аталады. Орындаушыға оның ұзақ әрі нәзік әуендері қызық; сайтта оның ноталары, соның ішінде «Норма» увертюрасы бар.
Винченцо Беллини 1801 жылы 3 қарашада Сицилиядағы Катания қаласында дүниеге келді. Ол өте музыкалы отбасындағы жеті баланың тұңғышы болды: әкесі Розарио да, атасы да органист әрі музыка мұғалімі болған. Атасы Неапольде оқыған, ал Катанияда 1767 жылдан бастап органист болып қызмет етіп, басқаларды оқытқан.
Беллинидің балалық шағы туралы әңгімелер сақталған: оның бір жарым жасында ария айтқан, алты жасында алғашқы пьесаларын шығарған деседі. Өмірбаяншылар бұған әртүрлі қарайды: біреуі бұл әңгімелердің бір бөлігін аңыз деп санайды және Беллини ешқашан жан-жақты білімді адам болмағанын айтады, екіншісі оның таланты ерте байқалды дегенге күмән келтіреді. Сондай-ақ оның жақсы пианист болмағаны белгілі.
1816 жылдан кейін Беллини атасының қолында тұрып, одан алғашқы музыка сабақтарын алды, көп ұзамай шығара бастады. Ерте шығармаларының ішінде Ұлы жұмаға арналған тоғыз ән бар, олардың сегізі Метастазионың мәтіндеріне жазылған. 1818 жылға қарай оның оркестрге арналған бірнеше пьесасы және екі месса болды: ре мажорда және соль мажорда; екеуі де сақталған.
Әрі қарай оқу үшін Неапольге бару керек еді, бірақ отбасы бұған қаражат таппады. Катаниядағы қамқоршылар көмектесті: 1819 жылы мамырда қала басшылары жас жігітке төрт жылдық шәкіртақы тағайындауға бірауыздан келісті. Шілдеде ол ұсыныс хаттарын алып аттанды және келесі сегіз жылды Неапольде өткізді.
Ол Неаполь консерваториясында оқыды, ал онда оқу оңай болмады: тәрбиеленушілер сонда тұрып, қатаң тәртіпке бағынды, оқу күні таңертеңгі месседен кешкі онға дейін созылды. Беллини әдеттегіден үлкенірек жаста түсіп, қарауға он шығармасын ұсынды; олар оның дарынын көрсетті, дегенмен техникасын түзетуге тура келді. Басты назар неаполитандық мектептің шеберлеріне және Гайдн мен Моцарттың оркестрлік музыкасына аударылды.
Беллиниді Джованни Фурно гармония мен сүйемелдеуге, Джакомо Тритто қарсы нүктеге үйретті, бірақ соңғысы шәкіртке ескіше көрінді. Мектептің көркемдік жетекшісі Никколо Антонио Дзингарелли болды; ол, көрінеді, Беллинидің мүмкіндігін байқап, оған баласындай қарады. Беллини оның класында 1822/23 оқу жылында оқып, симфониялық және шіркеу музыкасына баса назар аударды.
Осында Беллини Франческо Флоримомен дос болды; олар өмір бойы хат жазысып тұрды, ал Флоримо оның алғашқы өмірбаяншысы болды. Курстастарының арасында болашақ опера композиторлары болды, ал Меркаданте ол кезде жоғары курста оқып жүрген. Жетістіктер артты: 1820 жылы қаңтарда ол теориядан емтихан тапсырып, жыл сайынғы шәкіртақы алды, ал 1824 жылдың қаңтарына қарай primo maestrino атанды, яғни кішілердің сабағына көмектесіп, жеке бөлме алды.
Беллинидің тұңғыш операсы «Адельсон және Сальвини» консерваторияның тапсырмасы ретінде пайда болды: 1824 жылдың жазы аяқталарда primo maestrino мәртебесі оны институттың шағын театрына опера жазуға міндеттеді. Оны 1825 жылы консерватория сахнасында курстастарынан құралған ер адамдар құрамы ойнады. Опера тәрбиеленушілерге соншалық ұнады, оны бір жыл бойы әр жексенбіде қойып отырды.
Келесі операсын, «Бьянка және Фернандо», ол Сан-Карло театрымен байланысты тапсырыспен, дарынды шәкірттерге арнап жазды. Атауын өзгертуге тура келді: тақ мұрагерінің есімін корольдік сахнада қолдануға болмайтын. Опера 1826 жылы Сан-Карлода қойылып, үлкен табыс тапты; король тіпті жоғары тұлғалардың алдында қол соқпау дәстүрін бұзды, ал қойылымға Доницетти қатысты.
Содан кейін Доменико Барбайя оған Миландағы Ла Скала театры үшін тапсырыс ұсынды. 1827 жылы Беллини ол үшін «Пират» операсын жазды — опера үлкен табыс тапты және оның жағдайын нығайтты. 1827 жылдан 1833 жылға дейін ол негізінен Миланда тұрды, ешқандай ресми қызмет атқармады және тек шығармаларынан түскен табыспен күн көрді; гонорарды әдеттегіден жоғары сұрай алатын.
Миланда Беллини либреттист Феличе Романимен танысты, ол «Пират» сюжетін ұсынды. Осылай жылдарға созылған ынтымақтастық басталды: Романи Беллинидің кейінгі алты операсына либретто жазды. «Пираттан» кейін композитор халықаралық даңққа ие болды: операны 1828 жылы Вена мен Неапольде сәтті қойды, ал 1829 жылы Миланда қайта жаңғыртқанда ол қатарынан 24 қойылым көрді.
Келесі «Чужестранка» операсы одан да үлкен табысқа жетті. Одан кейін 1829 жылы Парма қаласында сәтсіз өткен «Заира» шықты, бірақ табыс қайта оралды: 1830 жылы Венециядағы Ла Фениче театрында «Капулетти және Монтекки» қойылды.
1831 жылы Миланда «Сомнамбула» қойылды. Сол жылы «Норма» пайда болды: сыншылар бұрын да Беллиниді аспаптандыруының тым қарапайымдығы және вокалдық нөмірлерінің жеткілікті дамымағаны үшін сынаған, және айтылуынша, осы сындардың әсерімен ол шығармаларымен мұқиятырақ жұмыс істей бастады. «Норма» үлкен дүбір тудырды, әсіресе атаулы рөлде Малибран орындағанда.
Азырақ табысты болған «Беатриче ди Тенда» (1833) болды.
Россини 1829 жылы операны тастап кеткеннен кейін Беллини Италиядағы ең сұранысқа ие композитор болды, бірақ 1831 жылы Россиниден кейін Еуропаның мәдени астанасы саналған Парижге көшті. Ол жаңа елде орналасуына көмектескен Россинидің жанына қоныстанды. Көшкеннен кейін Беллиниде жаңа құрметтеушілер мен таныстар шеңбері пайда болды, олардың арасында Шопен болды.
Беллини Францияда жазған жалғыз опера — «Пуритане», көптеген тұрғыда оның ең өршіл шығармасы. Оны көбіне Пютодағы шағын вилладан жазды, оған композитордың жанкүйері ағылшын полковнигі Левис орын берген. Премьера 1835 жылы Парижде өтті; композитордың өз сөзінше, зал есі шыққандай қуанды, ал табыс оның халықаралық мансабын тәмамдады.
Беллини достарына денсаулығының әлсіздігін жиі айтып шағымданатын, бірақ 1835 жылы 23 қыркүйекте Пютодағы вилласында қайтыс болуы күтпеген жағдай болды. Ауруының қарсаңында түскі асқа кездескен ақын Гейне композиторға көп өмір қалмағанын болжаған. Кенеттен болған қазаның өзі у беру туралы сөз тудырды.
Қайғылы қазаға көптеген мақалалар мен некрологтар арналды, ал оған қамқор болған Россини жерлеу рәсімін бір хатында сипаттады. Алдымен Беллини Париждегі Пер-Лашез зиратында жерленді, бірақ 1876 жылы оның сүйегі Сицилияға, Катанияның кафедральді соборына көшірілді. Беллиниге ескерткіштер Неапольдегі және Катаниядағы Беллини алаңдарында тұр; Катанияда Массимо театры оның есімін алған, ал қаланың бір сарайында қолжазбаларының бір бөлігі сақталған мұражай ашылған.
Беллинидің мұрасының негізін опералар құрайды. Ол аяқтаған опералардың ішінде тек «Заира» табысқа жетпеді, қалғандары Еуропаның көптеген сахналарын аралады. Әлі жас кезінде, 1825 жылға дейін, ол жиырмаға жуық діни шығарма мен жеті симфония шығарды. Оның әндері, гобой мен ішекті аспаптарға арналған концерті, сондай-ақ фортепианоға арналған каприччио мен полонезі сақталған.
Кемел опералары вокал партияларын виртуоздық өңдеуімен және әуендерінің сәнділігімен танымал — ырғағы еркін, тынысы кең, «Нормадағы» атақты Casta diva каватинасы сияқты. «Пуританеде» Беллини үздіксіз драматургияны жаңашыл қолданды, мұнда речитативтер әнді эпизодтарға ақырын ауысады. Замандастарына оның операларында вокалдық әшекейлердің артық жүктемесі жоқтығы ұнады.
Беллинидің ерте шығармаларында көне музыкаға, әсіресе діни музыкаға құмарлық байқалады. Оның көптеген операсы, соның ішінде «Пират», «Капулетти және Монтекки», «Сомнамбула», «Норма» және «Пуритане», әлемнің ірі театрларында үнемі орындалады. Верди оның созылыңқы әуендерін мақтады, ал сирек біреуді мақтайтын Вагнер музыка мен мәтіннің мәнерлі бірлігін бағалады; Берлиоз онша тамсанбады.
1832 жылы жазылған бір актілі опера жоғалған деп саналады: ол жеке үйде тек бір рет орындалған сияқты. Кейінірек, 1833 жылы, ол азырақ табысқа жеткен «Беатриче ди Тенда» операсын жазды. Ал «Норма» мен «Пуритане» композитордың шедеврлері қатарында аталады, ал жыл сайынғы қойылымдар саны бойынша бельканто дәуірінде одан тек Россини мен Доницетти озады.
Шопен мен Лист оның музыкасын жоғары бағалап, оның ықпалын сезінді. Чайковский бала кезінде Беллини әуендері тудырған сезімнен жылағанын еске алған.
Мансабының көп бөлігінде Беллини либреттист Феличе Романимен және әншілер Дж. Б. Рубини мен Дж. Пастамен жұмыс істеді, ал музыкатанушы Флоримомен хат жазысып тұрды. Романи «Пираттан» кейінгі алты операға либретто жазды.
Беллини сөздерді көз алдында ұстап жұмыс істеді: сөйтіп мәтіннің оны қаншалықты шабыттандыратынын көрді. «Чужестранканың» қорытынды ариясы үшін либреттист мәтінді төрт рет қайта жазды, композитор риза болғанша. Бүгінде музыкатанушылардың көбі Беллиниді жағымды бағалайды, дегенмен кейбіреулері оның шығармаларының сапасына күмән келтіреді.
Сайтта Беллинидің ноталары бар. Оның музыкасымен танысуды жеке фортепианоға арналған «bell gm» басылымынан бастауға болады. «Норма» увертюрасының екі нұсқасы бар: «Norma Overture 4hands» және «PMLP15092-Bellini Norma Overture 2hands». Сондай-ақ «Norma Vocal Score» бар — дауыс пен фортепианоға арналған опера клавирі. Бұл басылымдардың бәрінің күрделілігі — орташадан жоғары.