1866–1920 · Ресей
Владимир Ребиков (1866–1920) — XIX–XX ғасырлар тоғысындағы орыс композиторы және пианисі, Ресейде тұтасторлы (целотон) музыканың пионерлерінің бірі, өз заманы үшін ерекше жанрларда — меломимика мен ритмодекламацияда — жұмыс істеген. Ол опералар, балеттер және балаларға арналған көптеген музыка жазды. Сайтта — оның орта деңгейдегі лирикалық фортепиано пьесалары.
Владимир Иванович Ребиков 1866 жылы 31 мамырда Красноярск қаласында, алыс татар тектес дворян отбасында, тау-кен инженерінің үйінде дүниеге келді. Болашақ композитордың апа-қарындастары да фортепианода ойнады. Екі жылдан соң, 1868 жылы, Ребиковтер Мәскеуге көшіп, Пречистенка көшесіне қоныстанды. Фортепианода ойнауды баласына алғаш анасы үйретті — осы үй сабақтары оның музыкамен алғашқы танысуы болды. Ребиковтың балалық шағы осылайша ерте жастан-ақ музыкамен тығыз байланысты ортада өтті.
1878 жылдан Ребиков Коммерциялық училищеде, ал 1880 жылдан К. П. Воскресенскийдің нақты училищесінде оқыды, сонымен қатар музыкамен айналысуын тоқтатпады. 1885 жылы ол Мәскеу консерваториясына түсуге тырысты, бірақ С. И. Танеев бастаған емтихан комиссиясы оның «модернистік диссонанстық» шығармаларын қабылдамады, сөйтіп ол консерватория орнына Мәскеу университетінің тарихи-филология факультетіне түсті. Сонымен қатар ол Николай Кленовскийден жеке сабақ алды.
1891 жылы Ребиков музыкасын жетілдіру үшін шетелге кетіп, алдымен Берлинде К. Мейербергерден, содан соң Г. Мюллерден сабақ алды. Оқудың бұл жылдары — алдымен орыс училищелерінде, содан соң шетелде — оның кейінгі музыкалық мансабының негізін қалады.
1893 жылы Мәскеуде Ребиков Семён Надсонның өлеңдеріне романстар циклін жазды, оны П. И. Чайковский құптап, қолдады. Чайковский бұл дебютті жылы қабылдап, жас автордың дарынын, поэзиялылығын және гармониялық тілінің жаңашылдығын атап өтті. 1893–1896 жылдары Ребиков Одессада тұрып, сол жерде Владимир Короленконың «Лес шумит» повесі бойынша «В грозу» атты тұңғыш операсын жазды; жылдар өте ол танылып, Мәскеудегі «Аквариум» театрының репертуарына енді. Осылайша оның опера композиторы ретіндегі мансабы басталды, ол өмірінің соңғы жылдарына дейін жалғасты.
Ребиков Валерий Брюсовтың үйіндегі әдеби-көркемдік кештерге қатысып тұрды, ал 1893 жылдан бастап Мәскеуде, Киевте және Одессада музыкадан сабақ берді. 1897 жылы ол Кишиневке көшіп, сол жерде Орыс музыкалық қоғамы бөлімшесінің ашылуына қол жеткізіп, соның жанынан музыка мектебін ашты. Кейінірек, онжылдықтың соңына қарай, ол Венаға және Мюнхенге барып, сол кездегі жаңа еуропалық өнерді айқындаған бағыттарды көрді. Сабақ берумен қатар, ол Ресей империясының түрлі қалаларында — Мәскеуде, Одессада, Кишиневте және Ялтада — және шетелде, Берлинде, Венада және Прагада да табысты концерттер берді.
1898–1901 жылдары Ребиков отандық музыка тарихындағы алғашқы ресми композиторлар бірлестігі — «Орыс композиторлар қоғамының» — құрылуына бастамашы болып, оның жұмысына қатысты. 1901 жылдан бастап ол Ресейде және шетелде көптеген концерттер берді. Оның «Ёлка» операсы орыс және шетел сахналарында табысты қойылды, ол туралы газеттер мен журналдар жазды, бірақ уақыт өте оның танымалдылығы төмендей берді; режиссёр В. И. Немирович-Данченко оның соңғы операсы — Иван Тургеневтің романы бойынша жазылған «Дворянское гнездо» операсына әлі де қызығушылық танытты.
1905 жылғы революция оқиғаларына жауап ретінде Ребиков «Альфа и Омега» атты әдеби поэмасын және «Кошмар» атты музыкалық-психологиялық картинасын жазды. 1906 жылдан бастап ол шетелде тұрды, ал 1909 жылдан қайтадан Мәскеуге оралып, музыка өнерінің мәселелеріне арналған мақалалар жариялады.
Ребиков Қырымда жиі болды: жастық шағында ол ата-анасы жалдаған шағын дачада Феодосияда бірнеше рет жаз өткізді. Ялта 1910 жылдан оның үйіне айналды — қалада ол ерекше адам ретінде танымал болды: мысалы, оны көше бойымен күннен қорғайтын ақ және жаңбырдан қорғайтын қара деген екі қолшатырмен бірге көруге болатын. 1913 жылға Ребиковтың шығармашылық қызметінің 25 жылдығы тұспа-тұс келді: сол кезде С. И. Зимин операсының әртістері күшімен оның «Ёлка» операсы Мәскеудегі Солодовников театрының сахнасында көрсетілді.
1914 жылдың тамызында Ребиков Ялтада өзінің студиясын — «В. И. Ребиков композитордың музыка студиясын» ашты. Онда ол композиция мен музыка теориясын, сондай-ақ музыкатану мен фортепианода ойнауды үйренгісі келгендердің бәрін оқытты.
Ребиков 1919 жылдың қазанында құрылған Ялта дiни-философиялық қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды. Ол 1920 жылдың 4 тамызында Ялтада қайтыс болып, Аутка зиратына жерленді; кейінірек оның сүйегі Поликуров мемориалына көшірілді, онда оған арналған естелік тақта орнатылды.
Ребиковтың асырап алған қызы Александра Ребикова кейіннен театр және үнсіз кино актрисасы болды.
Кейінірек Ребиков музыкасына қызығушылық қайта оянды: XXI ғасырда оның шығармалары дискілерде қайта шығарылып, музыкалық стриминг қызметтерінде тыңдалады, бұл оның музыкасымен әлемнің әр түкпіріндегі жаңа тыңдарманды таныстырды. Зерттеушілер Ребиковты XX ғасырда кең тарaған музыкалық тәсілдердің ерте жаршыларының бірі деп санайды және оны ғасыр басындағы орыс музыкалық модернизмінің жарқын өкілдеріне жатқызады.
Ребиковтың шығармашылық мұрасына онан астам опера мен екі балет, сондай-ақ көптеген фортепиано циклдары, романстар мен хор шығармалары кіреді.
Ребиковтың шығармашылық көзқарастары символизм мен музыкалық импрессионизмге жақын болды: ол өз шығармаларына сол кездегі танымал әдеби және кескіндеме туындыларын сюжет ретінде жиі таңдады. Мысалы, «Эскизы-настроения» фортепиано циклі Арнольд Бёклин кескіндемесінің әсерінен туды. Ребиков Ресейде тұтасторлы (целотон) музыкаға алғаш жүгінгендердің бірі болды және өз заманы үшін әдеттен тыс үндестіктерді, атап айтқанда кварттық құрылымдағы аккордтарды жиі қолданды. Ол өзінің эстетикалық көзқарастарын «Музыкальные записи чувств» атты манифест-мақаласында (1913) баяндады, онда қатаң белгіленген музыкалық форма мен гармониядан бас тартуды жақтады, себебі, оның ойынша, адам сезімдерінің алдын ала белгіленген шегі жоқ.
Ребиковтың қолтаңбасы ең айқын музыкалық театр саласында көрінді. Дәстүрлі опера эстетикасынан бас тартып, ол «Тэа», «Альфа и Омега» және «Дворянское гнездо» сияқты аллегориялар мен мистикалық символдарға толы психологиялық музыкалық драмалар жазды. Ол меломимикамен де айналысты — бұл жанрды өзі былай деп анықтаған: онда музыка мен пластика ажырамас түрде біріккен, балеттен айырмашылығы онда би жоқ, ал пантомимадан айырмашылығы онда музыка қимыл мен мимикадан кем рөл атқармайды.
Аспаптық музыкада Ребиков қарапайым шағын формалармен шектелді: ол лирикалық немесе жанрлық-мінездемелік сипаттағы, әдемі, тапқыр әрі бейнелі, бірақ орындауға оңай ондаған фортепиано миниатюраларын жазып, оларды циклдарға топтастырды. Сайтта Ребиковтың «Орта+» деңгейіндегі фортепиано пьесалары жинақталған — олардың арасында «A la brune» (соч. 23), «Aspirer et atteindre» (соч. 25), «Dans la foret» (соч. 46) және «Les danses» (соч. 51) бар, — сондай-ақ дауыс пен фортепианоға арналған «Chansons blanches» (соч. 48) және «Chansons du coeur» (соч. 24) романстары бар.
Роялге арналған музыкадан бөлек, Ребиков романстар мен хор шығармаларын да жазды; солардың бірі — «Всенощная» атты рухани шығармасы, оны дирижёр әрі композитор Александр Кастальский өзінің баяндалу тәсілі жағынан батыл деп бағалады. Ребиковтың стилі әдеттегі композиция нормаларынан айтарлықтай ерекшеленді, ал оның музыкалық тіліндегі ізденістері замандастарының түсінбеушілігіне жиі тап болды. Ол музыка өнері туралы көзқарастарын мақалаларында да баяндады — солардың арасында «Музыка через 50 лет» және «Орфей и вакханки» бар.